Форумым къикIыу

УФ-м и Президентым и лIыкIуэу Ищхъэрэ Кав каз федеральнэ хэгъуэ гум щыIэмрэ кавказ политикэмкIэ Купсэмрэ я дэIэпыкъуныгъэкIэ Романтик жылагъуэм, мы гъэм еплIанэу, «Архыз ХХI» форум щекIуэкIащ. «Коммуникации в сфере НКО: разговор с властью» псалъэмакъращ форумыр зытеухуауэ щытар.

Абы и лэжьыгъэм хэтащ КъЧР-м и Iэтащхьэ Темрезов Рэшид, УФ-м и Президентым и лIыкIуэу СКФО-м щыIэм и къуэдзэ Галактионов Андрей, Ингуш Республикэм и Iэтащхьэ Евкуров Юнус-Бек, лъэпкъ IуэхухэмкIэ федеральнэ агентствэм и унафэщI Баринов Игорь, Къэрал Думэм и депутат Онищенко Геннадий, Шэшэн Республикэм и Правительствэм и тхьэмадэ Эдельгериев Абубакар, Дагъыстан Республикэм и Правительствэм и тхьэмадэм и къуэдзэ Карибов Анатолий, Ставрополь крайм и Правительствэм и тхьэмадэм и къуэдзэ Прудниковэ Ольгэ, Ищхъэрэ Осетие-Алание Республикэм и Iэтащхьэм и Администрацэм и унафэщIым и япэ къуэдзэ Ортабаев Виктор, Ищхъэрэ Кавказым и жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм къабгъэдэкIа лIыкIуэ 200-м щIигъу. ЗэIущIэр къызэIуихкIэрэ, либерально-консервативнэ политикэмкIэ Купсэм и унафэщI Казаков Александр къыхигъэщащ властымрэ жылагъуэмрэ я зэдэлэжьэныгъэм жылагъуэм и зыужьыныгъэмкIэ мыхьэнэшхуэ зэриIэр икIи апхуэдэ зэпыщIэныгъэр, Iэмал имыIэу, щыIэн зэрыхуейр. Ищхъэрэ Кавказым щылажьэ федеральнэ лIыкIуэм, и щхьэкIэ къыбгъэдэкIыу форумым хэтхэм захуигъэзащ Галактионов Андрей.

—Дэри, властри дызыгъэпIейтей упщIэхэр къыщытIэт зэIущIэ хъуащ мыпхуэдэ форумхэр. ЖыIэпхъэщи, жылагъуэм и лIыкIуэхэращ щIыуэпсым ехьэлIа упщIэр къэзыIэтари, жылагъуэм хэзыхьари. Псоми зэрытщIэщи, 2017 гъэр Урысейм щIыуэпсым и Илъэсу щагъэуващ. Фигу къэзгъэкIыжынщи, «Урысейпсо цIыхубэ фронт»-м гъуэгухэм, щIыуэпсым теухуа проектхэр иIэщ, ахэр егъэлажьэ. АтIэ, апхуэдэщ властымрэ жылагъуэмрэ я гуащIэдэкI зэпыщIэныгъэр. Лъэпощхьэпохэр IугъэкIуэтыным, зэгурыIуэныгъэр щыIэным ехьэлIауэ жылагъуэм и лIыкIуэхэм куэдялъытащ. Ди къэралымкIэ зэкъуэтыныгъэм, зэрыубыдыныгъэм мыхьэнэшхуэ иIэщ.

НКО-м хэтхэм социальнэ сетхэр, Интернетыр фIыуэ ягъэIэрыхуэ, жыджэрхэщ, гупсысэ щIэщыгъуэхэр къыхалъхьэ, хьэрычэт зэрахьэ, щIалэгъуалэр къыдашэхыф. Апхуэдэу щыщыткIэ, щIалэгъуалэр хэкупсэ-лъэпкъыпсэу гъэсэнымкIэ, экстремизмэм, терроризмэм щыхъумэнымкIэ я лэжьыгъэм мыхьэнэшхуэ иIэщ. Къыхэзгъэщыну сыхуейщ властым НКО-м и мыхьэнэр лъагэу къызэрилъытэр,— жиIащ Галактионов Андрей. Галактионов Андрей форумым хэтхэр щигъэгъуэзащ Ищхъэрэ Кавказым и Жылагъуэ СоветыщIэ зэрыхахам, властымрэ жылагъуэмрэ я зэдэлэжьэныгъэр нэхъри зэрырагъэфIэкIуар. ИужькIэ къэпсэлъащ Темрезов Рэшид. — Жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм къаIэт упщIэхэм, лъэпощхьэпохэм нэхъ гъунэгъуу зыщыдогъэгъуазэ икIи ахэр зэфIэхынымкIэ мыпхуэдэ утыкухэр сэбэп мэхъу. Абы и щапхъэщ «Решено. Онлайн» проектыр. Проектым и гупсысэ нэхъыщхьэр къыхэзылъхьар жылагъуэм и лIыкIуэхэращ. Проектым ипкъ иту цIыхухэм къаIэта упщIэхэм хоплъэри махуи 8 нэхъ темыкIыу жэуап ират, — жиIащ Темрезов Рэшид. — Форумым и пэ къихуэу хэгъуэгухэр дызэIуощIэ, дызочэнджэщ, утыкум къыщаIэтыну упщIэхэм щыщ куэдым жэуап идот. Абыхэм къадэкIуэу, нэгъуэщI упщIэхэри, дызэлэжьыпхъэ лъэныкъуэхэри къытхуоув. Мызыгъуэгурей форумым дыхэткIэрэ, цIыхухэр нэхъ зыгъэпIейтей Iуэхугъуэхэм, федеральнэ купсэм зызэрыхуэдгъэзапхъэ упщIэхэм, зи лэжьыгъэр нэхъ щIэгъэхуэбжьапхъэ къулыкъухэм, нэгъуэщI лъэныкъуэ куэдми ехьэлIауэ лэжьыгъэр къэтпщытэжащ, — жиIащ Ингуш Республикэм и Iэтащхьэм. ХьэщIэхэм упщIэ куэд иратащ, я гупсысэхэмкIэ зэхъуэжащ. Форумым хэтахэм къыхагъэщащ жылагъуэмрэ властымрэ зэгурыIуэу зэдэлэжьэнымкIэ, зэпыщIэныгъэ яку дэлъынымкIэ НКО-м нобэ къалэнышхуэ зэригъэзащIэр.

КъЧР-м и Iэтащхьэмрэ и Правительствэмрэ я пресс-къулыкъу.

еджэн

 

ТхьэкIушынэ Аслъэн ягъэлъэпIащ

Мы махуэхэм и ныбжьыр илъэс 70 зэрырикъуар игъэлъэпIащ Адыгэ Республикэм и Iэтащхьэу щыта, республикэм и къэрал чэнджэщэгъу, Мейкъуапэ къэрал технологическэ университетым и президент  ТхьэкIушынэ Аслъэн. МахуэщIым ехъулIэу Мейкъуапэ дэт къэрал филармонием гуфIэгъуэ пшыхь  къыщызэрагъэпэщащ. ТхьэкIушынэм ехъуэхъуну пшыхьым къекIуэлIащ Адыгэ Республикэм и Iэтащхьэ къалэнхэр зыгъэзащIэ КумпIыл Мурат, хэгъуэгу зэхуэмыдэхэм я лIыкIуэхэр, еджагъэшхуэхэр, творческэ интеллигенцэр. Къэрэшей-Черкесым къыбгъэдэкIыу ТхьэкIушынэ Аслъэн и щIыхькIэ къызэрагъэпэща махуэщIым хэтащ республикэм и Iэтащхьэ Темрезов Рэшид, ЦIыхубэ ЗэIущIэм (Парламентым) и тхьэмадэ Иванов Александр, КъЧР-м и Правительствэм и тхьэмадэ Уэз Аслъэнрэ абы и къуэдзэ Уэз Муратрэ, Парламентым и депутат Хъупсырокъуэ Алий, Черкесск къалэм и мэр Тамбиев Руслан сымэ. КумпIыл Мурат и къэпсэлъэныгъэм къыхигъэщащ республикэм и егъэджэныгъэм, хабзэкъэгъэщI органым и япэ зэхуэшэсыгъуэм и лэжьыгъэм, къи- нэмыщIауэ, хэгъуэгум и Iэтащхьэу теткIэрэ, абы и социально-экономикэм зегъэужьыным ТхьэкIушынэ Аслъэн хэлъхьэныгъэшхуэ хуищIар. — Республикэм и Iэтащхьэу узэрытета илъэсхэм хэгъуэгум и социально-экономикэм егъэфIэкIуэнымкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхугъуэхэр зэфIэпхащ, лъэпкъ куэд зыщыпсэу ди щIыналъэм мамырыгъэр, политикэ, социальнэ зэпIэзэрытыныгъэр щытепщэу бгъэпсащ. Адыгэ Республикэм къыхуэув къалэн нэхъыщхьэхэр фIагъ хэлъу зэфIэпхын папщIэ, цIыхубэр, хьэрычэтыщIэр, щIэныгъэр зэкъуэбгъэуващ, абыхэмрэ властым и органхэмрэ купщIафIэу зэдэлажьэу бгъэпсащ, — жиIащ КумпIыл Мурат икIи махуэщIыр зейм ехъуэхъуащ узыншагъэ быдэкIэ, сыт хуэдэ Iуэху пэрымыувами, ехъулIэныгъэфIхэр зыIэригъэхьэну. ИужькIэ КумпIыл Мурат къеджащ УФ-м и Президент Путин Владимир ТхьэкIушынэ Аслъэн къыщалъхуа махуэм и щIыхькIэ ехъуэхъуу къыхуригъэхьа телеграммэм. «Жэуаплыгъэ зыпылъ лэжьыгъэм ущыпэрыта илъэсхэм Адыгейм и экономикэмрэ социальнэ Iуэхумрэ зегъэужьыным, республикэм щыпсэу цIыхухэм я щыIэкIэ-псэукIэр егъэфIэкIуэным хэлъхьэныгъэшхуэ хуэпщIащ. Лъэпкъ куэд зыщыпсэу республикэм щызекIуэ мамырыгъэмрэ зэгурыIуэныгъэмрэ хъумэным, нэхъри гъэбыдэным ехьэлIауэ куэд блэжьащ. Уи хэкуэгъухэмрэ уи лэжьэгъухэмрэ пщIэрэ щIыхьрэ къы- пхуащI уи хьэл-щэн дахэм, уи лэжьыгъэм гупсэхуу узэрыпэрытам, узыщалъхуа щIыналъэм фIылъагъуныгъэшхуэ зэрыхууиIэм папщIэ», — итщ Путин Владимир и хъуэхъу тхыгъэм. КъинэмыщIауэ, пшыхьым деж ТхьэкIушынэ Аслъэн псалъэ гуапэ куэд хужаIащ. Къэрэшей-Черкесым щыпсэухэм къабгъэдэкIыу абы ехъуэхъуащ Темрезов Рэшид. — СэркIэ щIыхьышхуэщ сыбдэлэжьэну си насып къызэрихьар. Уэ уи зэфIэкIхэмкIэ, опыт уиIэхэмкIэ, щIэныгъэ ббгъэдэлъымкIэ хэти удэгуэшэну сыт щыгъуи ухьэзырщ. Уи IуэхущIафэ дахэхэмкIэ, узыщалъхуа республикэм хууиIэ щытыкIэмкIэ уи лэжьэгъухэм, уи хэкуэгъухэм я пщIэр къэплъэщащ. Гуапэу си гум къыбгъэдэкIыу сынохъуэхъу уи махуэщIымкIэ узыншагъэ быдэрэ ехъулIэныгъэрэ уиIэну, мамы- рыгъэ, гуапагъэ, зэIузэпэщыныгъэ уэри уи унагъуэри фыщымыщIэну! — жиIащ Темрезов Рэшид. ТхьэкIушынэ Аслъэн къэралым, хэгъуэгум я зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ хуищIар гулъытэншэу къэ- накъым. Абы нагъыщэ, фIыщIэ, илъэс зэхуэмыдэхэм щIыхь зэмылIэужьыгъуэхэр къыхуагъэфэщащ. Апхуэдэу, ар «Хэкум щиIэ фIыщIэм папщIэ» орденым е 3-нэ, е 4-нэ нагъыщэ зиIэхэм я кавалерщ, «Зэныбжьэгъугъэ», «ЩIыхь» орденхэмрэ «Адыгейм и ЩIыхь», «Кубаным и гуащIэдэкIым и ЛIыхъужь» медалхэмрэ зэрехьэ, УФ-м профессионально-техническэ егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и егъэджакIуэщ, УФ-м ищхьэ профессиональнэ егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэщ, Адыгэ Республикэм, Кубаным, Къэрэшей-Черкесым, Шэшэным, Ингушым щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ я IэщIагъэлIщ, Абхъаз Республикэм щIыхь зиIэ и егъэджакIуэщ. Ар 1947 гъэм бадзэуэгъуэм (июлым) и 12-м Адыгэ Республикэм хыхьэ Улап къуажэм къыщыхъуащ. 1971- 1983 илъэсхэм Адыгейм физической культурэмрэ спортымрэкIэ унафэщI къалэнхэм пэрытащ, Мей- къуапэ дэт профессионально-техническэ училищэм и директору щытащ. 1993 гъэм Мейкъуапэ къэрал технологическэ институтыр (иужькIэ университет ящIыжар) къызэригъэпэщри, икIи абы и унафэщIу лэжьащ. 1995 гъэм Москва дэт, Ломоносов и цIэр зезыхьэ университетым и диссертацэ лэжьыгъэр щыпхыригъэкIри, социологическэ щIэныгъэхэмкIэ доктор цIэ лъапIэр къыфIащащ. Мейкъуапэ къалэм и депутату, Адыгэ область Советым, республикэм и Ищхьэ Советым, Къэрал Совет-Хасэм я цIыхубэ депутату мызэ-мытIэу хахащ. 2006 гъэм дыгъэгъазэм (декабрым) и 13-м УФ-м и Президент Путин Владимир и къыхэлъхьэныгъэкIэ Адыгэ Республикэм и Iэтащхьэ къалэнхэр игъэзэщIэну трагъыхьащ. Ар а IэнатIэ мытыншым илъэси 10-кIэ тетащ.

 

ЕЗАУЭ Маринэ

Еджэн

Эскишехир деж

Эскишехир тырку къалэм дэт щIыпIэ университетым деж 1763-1864 гъэхэм екIуэкIа урыс-кавказ зауэм хэкIуэда адыгэхэм папщIэ фэеплъ сын къыщызэIуахащ. Ар къызэрагъэпэщащ къалэм щыпсэу адыгэхэм я Хасэр илъэс 50 щрикъумрэ адыгэ лъэпкъым я щыгъуэщIэж махуэмрэ ехъулIэу.

Ар Эскишехир къалэм щылажьэ Хасэм хэтхэм я ахъшэкIэ ирагъэщIащ. КъинэмыщIауэ, ди лъэпкъым къыхэкIа хьэрычэтыщIэхэм я мылъку халъхьащ. Апхуэдэ гупсысэр 2009 гъэм кърахьэжьауэ щытащ. АрщхьэкIэ я мурадыр щIэх зрагъэхъулIэфакъым. Мы IуэхугъуэмкIэ къэрал унафэщIхэм зыхуагъэ- защ икIи Тыркум щэнхабзэмкIэ и Министрым зэуэ къадищтащ. Фэеплъ сыныр зыщIар адыгэ скульптор Нухь Ачимщ. Университетым и ректор Гюндоган Анадоль жиIащ Тырку къэралым и щIы- налъэм деж адэжь хэкур зрагъэбгына адыгэхэм папщIэ фэеплъ сыныр япэ дыдэ Эскишехир къалэм зэрыщагъэувар зэригуапэр.

Ди корр.

еджэн

ЗэгурыIуэныгъэр япэ ирагъэщ

Дунейпсо Адыгэ Хасэм и ГъэзэщIакIуэ гупым хэтхэм я зи чэзу зэхуэс щэбэт кIуам Налшык къалэ щекIуэкIащ. Абы кърихьэлIащ Тыркум, Щамым (Сирием), Иорданием, Израилым, Европэм хыхьэ къэралхэм щыIэ хасэхэм, Къэбэрдей- Балъкъэр, Адыгэ, Къэрэшей-Черкес, Краснодар, Ставрополь, Ищхъэрэ Осетие — Алание щIыналъэхэм щылажьэ хасэ къудамэхэм я тхьэмадэхэр, лIыкIуэхэр.

Апхуэдэу абы хэтащ КъБР-м и Правительствэм и тхьэмадэм и япэ къуэдзэ Ахъуэхъу Таймураз, КъБР-м граждан жылагъуэ IуэхущIапIэхэм ядэлэжьэнымрэ лъэпкъ IуэхухэмрэкIэ и Управленэм и унафэщI КIурашын Анзор, ДАХ-м и нэхъыжьхэм я Советым и тхьэмадэ, тхакIуэ цIэрыIуэ МэшбащIэ Исхьэкъ, советым хэтхэр, щIалэгъуалэ зэгухьэныгъэхэм я унафэщIхэр. ЗэIущIэр къызэIуихащ икIи иригъэкIуэкIащ ДАХ-м и тхьэмадэ Сэхъурокъуэ Хьэутий. БлэкIа зэхуэсым иужь лъандэрэ Хасэшхуэм зэфIигъэкIа лэжьыгъэхэм тепсэлъыхьыжащ тхьэмадэр. Къызэхуэсахэр нэхъ убгъуауэ къытеувыIащ Сирием щыпсэу ди лъэпкъэгъухэмрэ абыхэм ящыщу хэкум къэзыгъэзэжахэмрэ я Iуэху зыIутым; ДАХ-мрэ КАФФЕД-мрэ я зэдэлэжьэныгъэр егъэфIэкIуэным; Кавказ зауэр зэриухрэ илъэси 153-рэ щрикъу махуэм ехьэлIа дауэдапщэхэр адыгэ щыпсэу хэгъуэгухэм, къэралхэм зэрыщрагъэкIуэкIам; хамэ къэралхэм щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм я бынхэр Урысейм и еджапIэ нэхъыщхьэхэм щегъэджэным, сабийхэр хэкум зыгъэпсэхуакIуэ къэгъэкIуэным, нэгъуэщIхэми. Ставрополь щылажьэ «Адыгэ» щэнхабзэ купсэм и унафэщI Шыбзыхъуэ Юрэ Ставрополь къалэм и администрацэм и Iэтащхьэ Джатдоев Андрей къыбгъэдэкI щIыхь тхылъыр ДАХ-м и президент Сэхъурокъуэ Хьэутий иритыжащ лъэпкъ зэхущытыкIэр егъэфIэкIуэным и гуащIэ зэрыхилъхьэм папщIэ.

Зыгъэхьэзырар АБИДОКЪУЭ Люсанэщ

еджэн

Гъуэгум щызекIуэ хабзэхэр

Къэрэшей-Черкесым и Iэтащхьэ Темрезов Рэшид гъуэгу шынагъуэншагъэр къызэгъэпэщыны- мкIэ комиссэм и зэIущIэ иджыблагъэ иригъэкIуэкIащ. ЗэIущIэр къызэIуихкIэрэ, ди хэгъуэгум и Iэтащхьэм жиIащ иужьрей илъэсхэм республикэ властым и зыгъэзащIэ органхэмрэ федеральнэ структурэхэмрэ зэгъусэу гъуэгу шынагъуэншагъэр къызэгъэпэщыным ехьэлIауэ лэжьыгъэ купщIафIэ зэрырагъэкIуэкIар.

Апхуэдэу, нэрылъагъуу ефIэкIуащ федеральнэ, республикэ мыхьэнэ зиIэ гъуэгухэм я щытыкIэр. Къэрэшей-Черкесым и закъуэщ гъуэгухэр къэзыгъэнэху Iэмэпсымэхэр здагъэувар. КъинэмыщIауэ, республикэм травматологическэ купси 7 щолажьэ. Абы и фIыгъэкIэ машинэ зэжьэхэуэхэм хэкIуадэ цIыхухэр нэхъ мащIэ хъуащ. Апхуэдэщи, «ДэIэпыкъуэгъу псынщIэ» машинэхэр зэхурикъуу зэрызыIэрагъэхьам къыхэкIыу машинэ зэжьэхэуэхэм хэхуахэм япэ медицинэ дэIэпыкъуныгъэр щIэх ирагъэгъуэт. Республикэм и Iэтащхьэм зэрыжиIамкIэ, гъуэгум къыщыхъу хабзэншагъэхэр нэхъ мащIэ хъуащ видеофиксацэхэр зэрагъэувам къыхэкIыу. НобэкIэ апхуэдэ Iэмэпсымэу 30 ягъэувагъэххэщ, куэд мыщIэу иджыри 40-м лэжьэн щIадзэнущ. Арами, Темрезов Рэшид жиIащ машинэ зэжьэхэуэхэр къызэрыхъур, цIыхухэр зэрыхэкIуадэр, фэбжь зэхуэмыдэхэр зэрыхахыр. Узыгъэгузавэщ абыхэм сабийхэр зэрахэхуэр. Темрезов Рэшид къызэрыхигъэщамкIэ, машинэ зэжьэхэуэхэр нэхъыбэу къызыхэкIыр водительхэм гъуэгу хабзэхэр зэрамыгъэзащIэращ. Абы жиIащ цIыхухэм профилактикэ лэжьыгъэ драгъэкIуэкIын зэрыхуейр. — Мы Iуэхугъуэм жылагъуэ организацэхэр, цIыху жыджэрхэр, хъыбарегъащIэ Iэмалхэм я лэжьакIуэхэр къыхэшэн хуейщ. Гъуэгубгъухэм ягъэув, машинэм кIэлъыплъ Iэмэпсымэхэр нэхъыбэ щIыпхъэщ. Водительхэр зыгъэхьэзыр еджапIэхэм я лэжьыгъэр ткIийуэ ди нэIэм щIэдгъэтын хуейщ. Мы зэманым куэд отпуск зэрыкIуэм къыхэкIыу, республикэм и къэралкIуэцI IуэхухэмкIэ и Министерствэм, республикэм и зыгъэзащIэ властым и органхэм, муниципальнэ къэхъугъэхэм я Iэтащхьэхэм зыфхузогъазэ гъуэгухэм я шынагъуэншагъэр къызэгъэпэщыным ехьэлIауэ Iэмалу щыIэр къэвгъэсэбэпыну, гъуэгу хабзэхэр зыкъутэхэм нэхъ ткIийуэ фабгъэдыхьэну. ЗэIущIэм хэтхэр фыкъыхузоджэ мы Iуэхугъуэм жэуаплыгъэ хэлъу фыбгъэдыхьэну, гъуэгу шынагъуэншагъэр къызэгъэпэщынымкIэ Урысей Федерацэм и Президент Путин Владимир унафэ ищIамрэ Хабзэм къытхуигъэувымрэ гъэзэщIэным фи лэжьыгъэр хуэвунэтIыну, — жиIащ Темрезов Рэшид. ИужькIэ къэпсэлъащ республикэм и МВД-м, прокуратурэм, егъэджэныгъэмкIэ, промышленнэмрэ сатумрэкIэ Министерствэхэм, МЧС-м я унафэщIхэр, къалэхэмрэ районхэмрэ я Iэтащхьэхэр. Къэпсэлъэныгъэ нэужьым гъуэгухэм я щытыкIэр егъэфIэкIуэным, нэхъыщхьэр, ДТП-м ехьэлIауэ профилактикэ лэжьыгъэхэр егъэкIуэкIыным хуэунэтIауэ щIапхъэхэр зэхагъэуващ. — Гъуэгу шынагъуэншагъэм ехьэлIауэ къалэнхэр къызыхуэувыр властым и органхэм, гъуэгу, хабзэхъумэ къулыкъухэм я закъуэкъым. Мы Iуэхугъуэм дэтхэнэри къыхыхьэн хуейщ. Апхуэдэщ, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм, хъыбарегъащIэ Iэмалхэм я лэжьакIуэхэр, егъэджэныгъэм и лIыкIуэхэр. Псом хуэмыдэу, мы Iуэхугъуэм хэлэжьыхьын хуейщ адэ- анэхэр. Сабийр цIыкIу щIыкIэ гъуэгу хабзэхэр игъэзащIэу къэгъэтэджыпхъэщ. Нобэ къэтIэта упщIэхэм гулъытэ хуэтщIын, ахэр зэфIэха зэрыхъуным дэтхэнэри делэжьын хуейщ, — зэIущIэм и кIэм жиIащ Темрезов Рэшид.

 КъЧР-м и Iэтащхьэмрэ и Правительствэмрэ

я пресс-къулыкъу

еджэн

Iуащхьэмахуэ и щыгум япэ дыдэу иува Хьэшыр Чылар

Хьэшыр Чылар къыщалъхуа Махуэм

Iуащхьэмахуэ и щыгум япэ дыдэу иува Хьэшыр Чылар зымыцIыху адыгэ щыIэу фIэщ щIыгъуейщ. Ауэ а лъэхъэнэм Урысейм и цIыху Iуащхьэмахуэ дэмыкI мыхъуу щIэхъуам и щхьэусыгъуэм куэд щыгъуазэкъым.

1827 гъэм Урысей Правительствэм къыдигъэкI дыщэ сомым и уасэр нэхъ лъапIэ ищIмэ и щIасэу, платинэм къыхэщIыкIа ахъшэ (сом) къыдигъэкIыну фIэфI хъуащ. А лъэхъэнэм Урысей къэралым и чысэ нэхъыщхьэм и унафэщI, (финансхэмкIэ и министр) нэмыцэ щылъху, граф Канкрин Егор Францевич (Генри Людвиг Кребс) пла- тинэм къыхэщIыкIа ахъшэ зэращIынымкIэ ечэнджэщыну Къэзан университетым физикэмкIэ щезыгъаджэ, и лъэпкъэгъу, щIэныгъэ куэдым фIыуэ хэзыщIыкI Купфер Александр Яковлевич зыхуигъэзащ.

Купфер министр Канкрин чэнджэщ къритащ а упщIэмкIэ нэмыцэ щIэныгъэлI гъуэзэджэ Александр фон Гумбальд зыхуигъазэмэ нэхъыфIу.

Канкрин «платинэ» ахъшэм ехьэлIа упщIэмкIэ Гумбальд щеупщIым, щIэныгъэлIым къыжриIащ апхуэдэ ахъшэм и уасэр куэдрэ дэуей-еухыу зэрыщытыр. А лъэхъэнэм Урысейм деж платинэ мащIэ дыдэ Урал и къуакIэбгыкIэхэм къыщыщIахыу ирагъэжьат. Абы къыхэкIкIэ, платинэ ахъшэ къыдэбгъэкIыныр шынагъуэ зыпылът. Ауэ, апхуэдэу къыжраIа пэтми, Канкрин таучэл ищIри «платинэ сом» къыдигъэкIащ. АрщхьэкIэ, абы и уасэр щехуэхыщэм къыдагъэкIын щагъэтыжащ.

Урысей къэралым дзэ абрагъуэ иIыгъым яритыну дыщэ ахъшэр Правительствэм къемэщIэкI щыхъум, гъущIхэкI лъапIэхэр къыщыщIэпх хъуну щIыпIэхэр къалъыхъуэну щIэныгъэлI гуп (экспедицэ) къызэрагъэпэщу щIадзащ. Гумбольд апхуэдэ Iуэху хъарзынэ блигъэкIыну Iэмал зимыIэти, Урал деж къэхутэныгъэхэр щезыгъэкIуэкIыну ягъэхьэзыра гупым захигъэхуащ. 1827 гъэм Гумбальд Урал къуршхэр щIэщыкIыным гъэмахуэ кIыхьагъыр тригъэкIуэдащ. Иджыри къамызэуа Кавказым и унафэщI, Урысейм и фельдмаршал граф Дибич Иван Иванович (Иоган Карл фон Фридрих) а хъыбарыщIэр щызэхихым, Бытырбыху императорым и Академием лъэIу тхыгъэ иригъэхьащ, Гумбольд и гупыр Кавказым къагъакIуэу апхуэдэ къэхутэныгъэхэр щрагъэкIуэкIыну.

Нэмыцэ щIэныгъэлIым Урал щригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэм хуэдэ Кавказым щригъэкIуэкIмэ и щIасэу, пащтыхь Николай I-м щыжриIэм, Iуэхур пащтыхьым къыдищтэри, экспедицэм текIуэдэну мылъкур щыгъэнэхуа тхыгъэ (смета) зэхигъэувэну пщэрылъ къыхуищIащ. ИрагъэкIуэкIыну къэхутэныгъэхэм текIуэдэну мылъкуу щIэныгъэлIхэм ягъэнэхуар пащтыхьым фIэкуэдыIуэ хъури, Iыхьэ щанэр кIэриудыжащ. Апхуэдэу Iуэхум зыкъыщызэридзэкIым, Гумбольд и лъэIукIэ къэхутакIуэ гупым я пашэу Купфер Адольф Яковлевич ягъэуващ. Купфер и къэхутакIуэ гупым хэтыну къригъэблэгъащ щIэныгъэлI, физик щIалэщIэ Ленц Генрих Фридрих Эмиль, псэущхьэхэм елэжь (зоолог) Минетрие Эдуард, удзхэкIхэм елэжь (ботаник) Мейер Карл Антонович, сурэтыщI Бернадоций Иосиф Карлович сымэ. Гупым я Iуэху ехъулIэн папщIэ Кавказым къыгуача щIы Iыхьэхэм (Кавказская горная линия) я унафэщI генерал Эмануел пщэрылъ хуащIащ цIыхухэм яIэн хуей Iэмэпсымэхэр, псэупIэхэр къахузэригъэпэщыну, ерыскъыхэкIым, нэгъуэщIхэми хуимыгъэныкъуэну. Ауэ генерал Эмануел къуажэ гъэсыным зэрыхуэIэижьу мамыр Iуэхухэм хуэгъэпсатэкъыми, генералым гъуэгугъэлъагъуэхэр къигъуэтыну полковник Швецов Павел Иванович пщэрылъ хуищIащ.

Павел Ивановичщ Хьэ- шыр Чылар къэзыгъуэтар. Ар Налшык быдапIэм и унафэщI офицерт, къуажэ гъунэгъухэм щыпсэухэр фIы дыдэу зыщIэт. Чылар щIыгъуа балъкъэрхэри, къэзакъхэри Швецовщ къэзылъыхъуар. Павел Иванович мы Iуэхум ипэкIи Чылар пщIэ хуищIу Iуэху зэхуэмыдэхэр зэфIригъэхауэ щытащ. Швецовым фIыуэ ищIэт адыгэ щIалэр гъуэгум темылIыхьмэ, Iуащхьэмахуэ и щыгум нэмысу къызэрымыувыIэнур. ИкIи Чылар и ныбжьэгъу урыс офицерыр къызэрыщыгугъауэ къыщIэкIащ.

1829 гъэм мэкъуауэгъуэм (июным)и 21-м къэбэрдей щIалэ Хьэшыр Чылар Европэм и нэгу иплъыхьу Iуащхьэмахуэ и щыгум иувэн лъэкIащ. Хьэшырым иужь илъэс 45-рэ дэкIыху Iуащхьэмахуэ и щыгу нэсын зыми лъэкIакъым. 1874 гъэм балъкъэр щIалэ Соттаев Ахия инджылыз къэралым щыщ альпинистиплI щIыгъуу Iуащхьэмахуэ и къухьэпIэ (западная сторона) лъэныкъуэм дэкIащ. ЖыIэпхъэщи, Хьэшыр Чылар адыгэ лъэпкъым и бын нэхъыфI дыдэхэм, лъэпкъыр зэрыгушхуэ, зэрыинхэм ящыщщ. ЛIыхъужьыгъэ ин зезыхьа ди лъэпкъэгъум и цIэр игъащIэкIи тхыдэм къыхэнащ. Чылар а Iуэху хьэлъэм пэлъэщыну и фIэщ зыщIа, тезыгъэгушхуа, хуэмыфащэу зи цIэ ящыгъупщэжа Швецов Павели тщыгъупщэну Iэмал иIэкъым.

ГЪУКIЭКЪУЛ Даут

еджэн

«Архъыз-XXI» граждан форумым теухуауэ

Къэрэшей-Черкес Республикэм «Архъыз-XXI» фIэщыгъэцIэр зиIэ, IV Ищхъэрэ-Кавказ граждан фо- румыр щекIуэкIынущ. Ар къызэрегъэпэщ «Центр современной кавказской политики «Кавказ»-м, Къэрэшей-Черкес Республикэм и Iэтащхьэ Темрезов Рэшид и дэIэпыкъуныгъэкIэ, хэлэжьыхьыныгъэкIэ.

Фыщыдгъэгъуэзэнщи, «Архъыз-XXI» фIэщыгъэцIэр зиIэ, IV Ищхъэрэ-Кавказ граждан форумыр бадзэуэгъуэм (июлым) и 12-м «Архъыз» турист-рекреацэ комплексым щекIуэ- кIынущ. Iуэхугъуэр махуищкIэ зэхэтынущ. Абы къекIуэлIэнущ мыкоммерческэ организацэхэм къабгъэдэкIа цIыху 250-м щIигъу. КъинэмыщIауэ, граждан форумым хэлэжьыхьынущ власть къулыкъухэр, СМИ зэхуэмыдэхэр, щIэплъыкIакIуэхэр. Абдеж къыщаIэтынущ «Коммуникации в сфере НКО: Диалог с властью» темэр. Тепсэлъыхьынущ НКО-хэм я лэжьыгъэм егъэфIэкIуэным. Форумыр къызэрызэрагъэпэщыным, зэрырагъэкIуэкIыным теухуауэ КъЧР-м и Iэтащхьэмрэ и Правительствэмрэ я Администрацэм и унафэщI Салпагаров Елдар я пашэу, иджыблагъэ Правительствэм и Унэм зэIущIэ щекIуэкIащ. Абы къеблэгъащ УФ-м и Президентым и лIыкIуэу СКФО-м щыIэм и къуэдзэ Галактионов Андрей. КъинэмыщIауэ, зэIущIэм къыхашащ полпредым и Аппаратым и лэжьакIуэхэр, КъЧР-м и Iэтащхьэмрэ и Правительствэмрэ я Администрацэм, «Центр современной кавказской политики «Кавказ»-м къабгъэдэкIа лIыкIуэхэр, Зеленчук районым и унафэщIхэр. Галактионов Андрей игъэбелджылащ форумым и къызэгъэпэщакIуэхэм къахуэув къалэн нэхъыщхьэхэр. ЗэIущIэм къекIуэлIахэм щIаплъыкIащ, щIаджыкIащ граждан форумым и лэжьыгъэ программэр, щэнхабзэ, нэгузыужь Iыхьэхэр зэрырагъэкIуэкIыным теухуа упщIэхэр къаIэтащ, тепсэлъыхьащ техническэ и лъэныкъуэкIэ зэфIахын хуей Iуэхухэм, транспорт къызэгъэпэщыныгъэм, нэгъуэщI упщIэхэми. ЗэIущIэм и кIэм граждан форумыр къызэгъэпэщыныр зи пщэ иралъхьахэм Салпагаров Елдар унафэ зыбжанэ яхуищIащ. Къыхигъэщащ Iуэхугъуэр лъэпощхьэпоуншэу егъэкIуэкIыпхъэу, фIагъ лъагэ иIэу къызэгъэпэщыпхъэу.

 АБИДОКЪУЭ Люсанэ

еджэн

ГъащIэм гугъапIэщIэкIэ хобакъуэ

ГуфIэгъуэ пшыхьым къикIыу

Черкесск къалэм и утыку нэхъыщхьэм деж гуфIэгъуэ пшыхь иджыблагъэ щекIуэкIащ. Ар къызэрагъэпэщащ курыт еджапIэр къэзыуха ныбжьыщIэхэм папщIэ. Пшыхьым хэтащ республикэм и къалащхьэм и курыт еджапIэхэм къыщIэкIа еджакIуэ 444-рэ, абыхэм я егъэджакIуэхэр, адэ- анэхэр. Япэ щIыкIэ, видео щIыкIэм тету, балигъ гъащIэм хыхьэ Урысейм и ныбжьыщIэхэм хъуэхъу псалъэкIэ захуигъэзащ ди къэралым и Президент Путин Владимир. ИужькIэ еджапIэр къэзыухахэм псалъэ гуапэкIэ захуигъэзащ Къэрэшей-Черкесым и Iэтащхьэ Темрезов Рэшид. — Мы махуэхэм республикэм и курыт еджапIэ хэм махуэщI хьэлэмэт щокIуэкI. Къэрэшей-Черкесым щыщ ныбжьыщIэ мин ныкъуэм щIигъум еджапIэ гъащIэм сэлам ирахыжауэ, гъащIэщIэм хобакъуэ. Курыт еджапIэр къызэрывухамкIэ сывохъуэхъу икIи фи щхьэр ину Iэтауэ ипэкIэ фыкIуэтэну, мурадышхуэхэр зы хуэвгъэувыжыну, ахэр зэвгъэхъулIэну си гуапэщ! ЕджапIэм къыщIэфха щIэныгъэр мурад зыхуэвгъэувыжахэр зэвгъэхъулIэнымкIэ къывдэIэпыкъуну, гъащIэм IэщIагъэ къыхэфхынумкIэ щIэгъэкъуэн къыфхуэхъуну Тхьэм жиIэ! Фи гур, фи псэр зыхуеIэм зыхуэфший. Дэнэ фыщымыIами, дунейр нэхъ дахэ нэхъ гуапэ зэрыфщIыным фыхущIэкъу икIи адэ-анэхэр, къывдалъхуахэр, фи Iыхьлыхэр, Къэрэшей-Черкесыр, Урысей Федерацэр фIыуэ зэрыфлагъун хуейр зыщывмыгъэгъупщэ. Псом нэхърэ нэхъыфIу фыщыт! — жиIащ Темрезов Рэшид. АдэкIэ псалъэ иратащ Черкесск къалэм и мэр Тамбиев Руслан. Ар махуэщIымкIэ ныбжьыщIэхэм яхъуэхъуащ икIи захуигъэзащ IэщIагъэ тэрэз къыхахыну, адэ-анэхэмрэ егъэджакIуэхэмрэ зэрыгушхуэ, пщIэ зиIэ цIыхурэ IэщIагъэлIрэ къахэкIыну. — Зыщывмыгъэгъупщэ, Черкесск къалэр сыт щыгъуи къызэрывэжьэр. Балигъ гъащIэм насыпыфIэу фыщытыну! — жиIащ Тамбиев Руслан. Къалэм и мэрым и къэпсэлъэныгъэ нэужьым шырыб плъыжьыбзэхэр уафэгум ираутIыпщхьащ. ИужькIэ концерт программэм щIидзащ. ЕджапIэр къэзыуха ныбжьыщIэхэм, пшыхьым къекIуэлIахэм я гукъыдэжыр къаIэту зыкъагъэлъэгъуащ Ищхъэрэ Кавказым и творческэ гупхэм.

ЕЗАУЭ Маринэ

еджэн

Апхуэдэр зэи пщыгъупщэ хъунукъым

Хьид Махуэм Фэеплъымрэ щыгъуэмрэ я махуэм

Мы гъэм мэкъуауэгъуэм (июным) и 22-м илъэс 76-рэ ирикъуащ совет цIыху мелуан 27-м нэсым я псэ щата Хэку зауэшхуэр къызэрыхъейрэ. Абы ехьэлIауэ Черкесск къалэм дэт «ЩIыхьым и мафIэ мыужьыхым» деж «Фэеплъ уэздыгъэ» урысейпсо акцэ щекIуэкIащ. Абы хэтащ къалэм дэт курыт еджапIэхэм щеджэхэмрэ щIалэгъуалэр хэкупсэ-лъэпкъыпсэу гъэсэнымкIэ Купсэм и гъэсэнхэмрэ, Хэку зауэшхуэм и ветеран Канаматов Хамит, къалэм и ветеранхэм я Советым и тхьэмадэ Бурулев Дмитрий сымэ. Хамит и гукъэкIыжхэмкIэ щIалэгъуалэм ядэгуэшащ, Хэку зауэшхуэм щыгъуэ ди совет цIыхухэм гугъуехьу яшэчар къахуиIуэтащ. КъыкIэлъыкIуэу, пщэдджыжьым, сыхьэтыр 10-м абдежым фэеплъ пэкIу щызэхэтащ. Зауэм хэкIуэдахэм я фэеплъым я щхьэр хуагъэщхъыну къекIуэлIащ Къэрэшей-Черкесым и Iэтащхьэ Темрезов Рэшид, УФ-м и МВД-м и Управленэ Нэхъыщхьэу Ищхъэрэ Кавказ федеральнэ хэгъуэгум щыIэм и унафэщI Бачурин Сергей, республикэм и ЦIыхубэ ЗэIущIэмрэ  Парламентымрэ) и Правительствэмрэ я тхьэмадэхэу Иванов Александррэ Уэз Аслъэнрэ, Урысейм и Президентым и лIыкIуэу СКФО-м щыIэм и аппаратым къыбгъэдэкIыу Къэрэшей-Черкесым щыIэ федеральнэ инспектор Дральщиков Игорь, Черкесск къалэм и мэр Тамбиев Руслан, Парламентым и депутатхэр, Правительствэм хэтхэр, хабзэхъумэ къулыкъухэм я лIыкIуэхэр, къалэдэсхэр.

КъинэмыщIауэ, пэкIум хэтащ пщIэ зиIэ хьэщIэхэр — Хэку зауэшхуэм и ветеранхэмрэ тылым щылэжьахэмрэ. Динырылажьэхэу Катчиев Казим хьэжырэ отец Александррэ Хэку зауэшхуэм хэкIуэдахэм папщIэ къызэхуэсахэм дыуэ ирагъэщIа нэужь, псалъэ иратащ Темрезов Рэшид.

— ПщIэ зыхуэсщI ветеранхэ, зауэм хэтахэ, тылым щылэжьахэ, къалэдэсхэ! 1941 гъэм мэкъуауэгъуэм и 22-м, нэхъ лъыгъажэ дыдэу тхыдэм къыхэнэжа Хэку зауэшхуэм щIидзащ. Ар Урысейм щыпсэу лъэпкъхэмкIэ щыгъуэ махуэщ. Нобэ дигу къыдогъэкIыж бийм зи щхьэр хуэзымыгъэтIылъа, я гъащIэр щIату, Хэкур зыхъума ди ЛIыхъужьхэр. Зауэ дыджыр къыщыхъеям, Хэкур яхъумэну Урысейм щыпсэу лъэпкъхэм зыкъаIэтащ. Ахэр зэкъуэувэу бийм зэрыпэщIэувам, ди зауэлIхэм зэрахьа лIыхъужьыгъэмрэ гуеигъэмрэ, тылым Iутахэр псэемыблэжу зэрылэжьам къыхэкIыу ди совет цIыхухэм ТекIуэныгъэшхуэр къахьащ. Жэщ-махуэ 1418-кIэ екIуэкIа зауэ гущIэгъуншэр 1945 гъэм накъыгъэ (май) мазэм иухащ. Ди хэкуэгъухэми, Къэрэшей-Черкесым щыпсэухэми, бийр зэхэкъутэным хэлъхьэныгъэшхуэ хуащIащ, зыщалъхуа щIыгур, я Хэкур яхъумащ. ФIыщIэ фхудощI зауэм и ветеранхэмрэ тылым щылэжьахэмрэ нобэ мамыр гъащIэм дызэрыщыпсэум папщIэ! Хэку зауэшхуэр зэриухрэ илъэс дапщэ темыкIыжами, абы теухуа пэжыгъэр тхъумэнущ, ди адэжьхэм зэрахьа лIыхъужьыгъэмрэ хахуагъэмрэ я щапхъэм щIэблэр щIэтпIыкIынущ.  Ди Хэкум и хуитыныгъэм щIэбэнахэм щхьэщэ фхудощI! — жиIащ Темрезов Рэшид.

АдэкIэ псалъэ иратащ Бачурин Сергей. Ар республикэм щыпсэухэм яхъуэхъуащ узыншагъэ быдэ яIэну, зызыужь, ефIакIуэ хэгъуэгум щыпсэуну, мамырыгъэ щымыщIэну! Хэку зауэшхуэм хэкIуэдахэм дакъикъэкIэ яхуэщыгъуа нэужь, и гукъэкIыжхэмкIэ къызэхуэсахэм ядэгуэшащ Хэку зауэшхуэм и ветеран, илъэс 94-рэ хъу Антипов Николай. Ар къытепсэлъыхьащ зауэм гугъуехьу щалъэгъуам, ди совет цIыху куэд зэрыхэкIуэдам. ЖиIащ Венгрием, Румынием, Чехословакием, КъуэкIыпIэ Жыжьэм, Германием щекIуэкIа зэхэуэ гуащIэхэм зэрыхэтар икIи республикэм и унафэщIхэм фIыщIэ яхуищIащ зауэм хэтахэр, ветеранхэр гулъытэншэу къызэрамыгъанэм папщIэ.

ЩIалэгъуалэм къабгъэдэкIыу къэпсэлъащ Черкесск къалэм дэт зи № 11 еджапIэм щеджэ Хъупсырокъуэ Валерий.

— Нобэ, фэеплъымрэ щыгъуэ махуэмрэ, дэ, щIалэгъуалэр, Хэкум и хъумакIуэхэр, ди къалэр хуит къэзыщIыжахэр зыщIэлъ «ЩIыхьым и Аллеем» дыкъыщызэхуэсащ. Хэку зауэшхуэм ди адэшхуэхэм къыщагъэлъэгъуа гуеигъэр дэркIэ щапхъэщ. Фыкъыдогъэгугъэ, ди адэшхуэхэм къытхуазэуа мамыр гъащIэр тхъумэну! — жиIащ Хъупсырокъуэ Валерий.

ПэкIум и кIэм къызэхуэсахэм фэеплъ сынхэм деж удз гъэгъахэр щагъэтIылъащ, цIыкIухэм бырыб хужьхэр уафэгум ираутIыпщхьащ.

ЕЗАУЭ Маринэ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

еджэн

ТхакIуэ пажэм и къалэм лъэужьыр

Туаршы Аслъэн Умар и къуэр 1929 гъэм мэкъуауэгъуэ мазэм и 15м Къэрэшей-Черкесым хыхьэ Хьэбэз къуажэм къыщалъхуащ. Зи сабиигъуэр зауэм хиубы дэу пасэу балигъ хъуа ныбжьыщIэхэм ящыщщ ар. Илъэс пщыкIуплI ныбжьым иту Аслъэн станокым бгъэдэуват. Абдежым къыщыщIидзэри лэжьыгъэ IэнатIэ зыбжанэ ирихьэкIащ, компартым и Хьэбэз райкомым и япэ секретарь къулыкъури хэту. И гъащIэ гъуэгуанэ мытыншымрэ и хъуэпсапIэ лъагэхэмрэщ Туаршым и художественнэ дунейм лъабжьэ хуэхъуар.

Ар зэрыабрагъуэр къагъэлъагъуэ тхакIуэм и романхэмрэ повестхэмрэ иту дунейм къытехьа тхылъи 9м. Ди хэгъуэгум и тхакIуэ пажэхэм ящыщ зым и IэдакъэщIэкIхэм сыхьэтиплI щыхухахащ «Адыгэ (къэбэрдейчеркес) литературэмкIэ» еджапIэ программэщIэм, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым адыгэбзэмрэ литературэмрэкIэ и къудамэм щIэс студентхэм яджынухэми хэтщ «Псыкъелъэм и макъамэхэр» тхыдэ романыр.

ПIалъэкIэ Iэнкуну щыщыта илъэсхэр къызэренэкIри лъэпкъ литературэм зрепщыт къыщIэгъэлъауэ адыгэм и блэкIар къэгъэлъэгъуэжыным. ЗэкIэлъхьэужьу дунейм къытохьэ тхыдэ роман зэпэщхэр (КIыщокъуэ А. – «Лъапсэ», ШэджыхьэщIэ Хь. – «ЛъыщIэж», МафIэдз С. – «Гъыбзэ хуэфащэт», «Мыщэ лъэбжьанэ», Туаршы А. – «Псыкъелъэм и макъамэхэр», Елмэс I. – «Бгъэхэм къуршым къагъэзэж», Жылэтэж С. – «Пащтыхь хужьым и лIыкIуэ», Къандур М. – «Кавказ», «Шэрджэсхэр. Балкан тхыдэ», ХьэхъупащIэ Хь. – «ГущIэгъуншэ», нэгъуэщIхэри). Къыхэгъэщын хуейщ мыбдежми 60 – 80 гъэхэм къалэмыр шэрыуэу зыгъэлэжьа тхакIуэ нэхъыжьхэм бжьыпэр зэрыщаIыгъари. Абыхэм я япэ сатырым хэтщ шэрджэс тхакIуэ цIэрыIуэ Туаршы Аслъэни.

Туаршы Аслъэн «псэукIэщIэм» и гъукIэгъэсэнкъым, абы и дунейри, и гупсысэри зыпсыхьар къызыхэхъукIа совет гъащIэращ. ТхакIуэм и романхэм я художественноэстетикэ щытыкIэри, жанрым и къэухьри япэкIэ кIуэта пэтми, ахэри къызэрытэджыкIар езыр къызэрыхъукIа «жылагъуэ къупхъэращ», абы щыгъуэ лъапIэныгъэ нэхъыщхьэу 125рэ ялъытэу щытахэращ. Къыхэгъэщын хуейщ, 1980 гъэхэм икухэм къыщыщIэдзауэ екIуэкIа демократие зэхъуэкIыныгъэхэм, псом япэу нахуагъэр ищIыIу къызэрыхъуам, яжь Туаршым и творчествэми къызэрыщIихуар. ТхакIуэм и прозэм къаруущIэ къыхыхьащ, нэхъапэкIэ зэхуэщIауэ щыта темэхэр къызэIухыныр абы къалэн нэхъыщхьэ щыхъуащ, къигъэщI персонажхэм я щыIэкIэпсэукIэм щIилъхьэ гупсысэм лъэпкъ тхыдэм и плъыфэр ебэкIыу хуежьащ.

Дызытепсэлъыхь лъэхъэнэм къыдэкIа тхыдэ романхэм я нэхъыбэр, къызэрыхэдгъэщащи, зытеухуар Кавказ зауэмрэ абы и Iэужьхэмрэщ. ХIХ лIыщIыгъуэм адыгэхэр зыхэта тхыдэ Iуэхугъуэшхуэхэращ лъабжьэ хуэхъуар Туаршы Аслъэн и роман «Псыкъелъэм и макъамэхэр» (2007) зыфIищами. МафIэдз Сэрэбий («Гъыбзэ хуэфащэт», «Мыщэ лъэбжьанэ»), Вэрокъуэ Владимир («Лей зыхуэгъэгъум къахурегъэгъу», адыгэбзэкIэ Мэзыхьэ Б. зэридзэкIауэ) сымэ я романхэм дызыщрихьэлIэ языныкъуэ къэхъукъащIэхэми, тхыдэм зи цIэ къыхэна дзэ къулыкъущIэхэми, адыгэлI цIэрыIуэ куэдми я цIэхэм уащыхуозэ Туаршы Аслъэн и тхыгъэми. Ахэр псори щыпсэуар романым и сюжетым лъабжьэ хуэхъуа тхыдэ Iуэхугъуэшхуэхэр къыщыхъуа лъэхъэнэращ. Дауи, зытеухуа зэманми, тхыдэ къэхъукъащIэхэми, лъэхъэнэм и лIыхъужьхэми гъунэгъу зэхуащI а романхэр, ауэ зытепсэлъыхь Iуэхугъуэхэм я зэфIэхыкIэкIи, тхыгъэхэм я зэхэлъыкIэкIи, тхакIуэхэм я хъэтIымкIи, я образ къэгъэщIыкIэмкIи ахэр хуабжьу зэпэIэщIэщ.

Къызэрыхэдгъэщащи, тхыдэ романхэм зэрыщыхабзэу, Туаршы Аслъэн и «Псыкъелъэм и макъамэхэр» тхыгъэми хэтщ ХIХ лIыщIыгъуэм Ищхъэрэ Кавказым щекIуэкIа зэхэуэ гуащIэхэр къыщыгъэлъэгъуэжа теплъэгъуэхэри (псалъэм папщIэ, БеслъэнгъущI къалэр адыгэхэм зэрахъумар е ЛютIокъуэ деж щекIуэкIа зауэр, нэгъуэщIхэри), лIыгъэ зэхэгъэкIыпIэ къихута адыгэ щIалэхэм (Зед, Тенджыз сымэ) я зэфIэкIым теухуа Iыхьэхэри, лъэпкъым и цIыхухэр зэрауштыжу яхэта хамэ щэхурылажьэхэри, кавказ щIыналъэр зэпэзыубыда къэралыгъуэжьхэм я политикэ мыхъумыщIэхэри, абыхэм я лIыкIуэхэм зэрахьа гъэпцIагъэхэри. Ауэ къыхэдгъэща тхыдэ романхэм къащхьэщыкIыу, «Псыкъелъэм и макъамэхэр» нэхъыбэу зытещIыхьар гурыщIэращ. Ар езы романым и фIэщыгъэцIэми къыбжеIэ, абы щекIуэкI Iуэхугъуэ псори зэгъэщIылIэжари аращ.

ЩIэныгъэлI ТIымыжь Хьэмыщэ зэрыжиIащи, къыжыIэн хуейщ Хэкум, лъахэм я блэкIам и дерсхэр нобэрей щIэблэм гъащIэ гъуэмылэ хуэщIыным, адыгэ тхыдэм и напэкIуэцIхэр зэхуэщIауэ щытахэр художественнэ псалъэкIэ къызэIухыжыным Туаршы Аслъэн и тхыгъэхэр зэрыхуэлажьэр. ТхакIуэм къигъэсэбэп художественнэ Iэмалхэм зэрызаужьари, псом хуэмыдэу и лирическэ прозэм абыхэм зэрызыщаубгъуари къэлъытэн хуейщ. Нэхъ тегушхуауэ езы тхакIуэм и псалъэхэри къахэIукI хъуащ и тхыгъэхэм. Иджы ахэр нэхъыбэрэ къыщегъэсэбэп персонажхэм я диалогхэм, лирическэ гупсысэр къыщыIуэта Iыхьэхэм, уеблэмэ чэнджэщхэм щыхуэкIуэжи къэхъуу. Нобэ 130рей лIыхъужьым, ар къэзыухъуреихь дунейм и шыфэлIыфэр, нэмыжыIысауэ щымыту, хуиту и тхыгъэхэм къыщеIуатэ. Ахэр зэман зэблэкIыгъуэм и нэщэнэу тхакIуэм и художественнэ тхыгъэхэм къахэнащ, блэкIамрэ къэкIуэнумрэ иризэпищIэу. Ахэр иджырей адыгэ литературэм, Туаршы Аслъэн гуащIафIэу зыхуэлажьэм, и нэщэнэ нэхъыщхьэщ.

БЕМЫРЗЭ Зураб

Тхыгъэ

 

Газета издается с 12 октября 1924 года