Архив рубрики: КъэхъукъащIэхэр / новости

ЕмкIуж Андзор: «Сыту фIы уадыгэну!»

ЕмкIуж Андзор: «Сыту фIы уадыгэну!»

 

ФIыуэ плъагъу лэжьыгъэм ехъулIэныгъэ къыпхуихьу, лъэпкъ хъугъуэфIыгъуэр бгъэбагъуэу, адыгэ щэнхабзэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ хуэпщIу улэжьэ фын папщIэ а къыхэпха IэщIагъэм укъыхуигъэщIауэ щытын хуейщ. Нобэ ди псэлъэгъу щIалэм и гум фIэфIу къыхиха лъагъуэр гъуэгу бгъуфIэу къыхущIэкIри, ди республикэм и мызакъуэу, нэгъуэщI хэгъуэгухэми къыщацIыхуну хунэсащ, триха клип 30-м нэблагъэр Урысей псом щызэбгрыкIри, игъэува спектаклхэр цIыхубэм фIыуэ ялъэгъуащ.

ЕмкIуж Андзор и диплом лэжьыгъэу щытауэ япэу утыку кърихьа «Анэр нэм хуэдэщ» («Сердце матери», Кайтов Сергей) спектаклыр цIыхухэм ягу дыхьащ, «Мыщэ и къуэ Батыр» таурыхъым къытрищIыкIар театрми, къуажэхэми 100-м щIигъукIэ щалъэгъуащ, «БлэкIам къэгъазэ иIэкъым» («Ретро», Галин Александр) спектаклыр КъБР-м и Театрым и лэжьакIуэхэм я зэгухьэныгъэм нэхъыфIу къилъытахэм ящыщ зыщ, «Хьэпэщыпхэ» (IутIыж Борис) макъамэ комедиер иджыпсту щIэупщIэшхуэ иIэу къэбэрдей театрым и репертуарым хэтщ. ЕмкIужым ди къуэш республикэхэм щигъэува «ЛъыщIэж» («Кровавая свадьба», Федерико Гарсиа Лорка, Мейкъуапэ), «Гуащэмыдэ и нысэ хэдэкIэ» (Хъурмэ Хъусен, Мейкъуапэ), «Гу псысэ» («Гъатхэ гукъэкIыжхэр», IутIыж Борис, Черкесск) спектаклхэри ехъулIэныгъэшхуэ зиIэт, абыхэм Налшык дызэрыщеплъари Андзорщ зи фIыгъэр.

ГъуазджэхэмкIэ Ищхъэрэ Кавказ къэрал институтым и егъэджакIуэ, Адыгэ Республикэм гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, режиссер, сценарист ЕмкIуж Андзор и ехъулIэныгъэхэм лъабжьэ яхуэхъумкIэ, и лэжьыгъэм хэлъ щэхухэмкIэ, и мурадхэр зыхуэдэмкIэ къыддэгуашэмэ тфIэфIу, упщIэ зыбжанэкIэ зыхуэдгъэзащ.

— Зэчиймрэ гъуазджэмрэ пхузэгуэмыхыну зэпхащ. Зэчийр цIыхум игу къэкI, и щхьэм щызэблэкI гупсысэ гъэщIэгъуэнхэр арамэ, а гупсысэхэр гъащIэм хэпща, дахэу утыку къихьа зэрыхъур – ар гъуазджэщ. Уэ а тIуми узэрыхуэшэрыуэм гу лъумытэнкIэ Iэмал иIэкъым, укъызэрытцIыхуа лэжьыгъэхэм ятепщIыхьмэ. Ди гуапэт уи IэщIагъэм ухуэзыша лъагъуэм зэ уриплъэжыну, режиссер IэщIагъэр къыхэпха зэрыхъуам дыщыбгъэгъуэзэну.

— СызэрыцIыкIурэ сызэхъуапсэ IэщIагъэр арат. Сэ кино сыщеплъкIэ, экраным къигъэлъагъуэм и закъуэтэкъым слъагъур, атIэ абы къыщыхъу дэтхэнэ Iуэхугъуэм и щхьэусыгъуэри си щхьэм щызэпкърысхт, а слъагъум и щIыбагъ къыдэлъынкIэ хъунур сэр-сэру зэзгъэзахуэт. Апхуэдэ зэхэщIыкI сызэриIэм гу лъитат ди адэм, икIи курыт школыр къэзуха нэужь, режиссеру седжэну сызэрыхуейр щыжесIэм, къыздиIыгъащ. Юристу, экономисту срагъэджэну я мурада щхьэкIэ, си хъуэпсапIэр ягъэнэхъапэри, ГъуазджэхэмкIэ Ищхъэрэ Кавказ къэрал институтым сыкъишауэ щытащ ди адэм. Си насып къихьри, а гъэм драмэ театрым и режиссерхэр щагъэхьэзыр гъэунэхуныгъэ курс къызэIуахат, абы и пэкIи иужькIи апхуэдэ щыIэжакъым. Сэ сызыхуейр арати, сыщIэтIысхьащ. Илъэситхум и ныкъуэм — Кулиев Борис, адрей и ныкъуэм Теувэж СулътIан драгъэджащ. Куэд къыдатащ а тIум, театр режиссурэм нэхъыфI дыдэу хэзыщIыкIыу республикэм ис IэщIагъэлIт ахэр сыт хуэдэ упщIэми и жэуап ящыбгъуэту. Институтыр къыщызухым Теувэжым и нэIэ щIэту ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей драмэ театрым сэ щызгъэуващ «Анэр нэм хуэдэщ» спектаклыр. Ди диплом лэжьыгъэхэр щыдгъэлъагъуэм Москва къикIауэ щIэса кIэлъыплъакIуэ гупым си IэдакъэщIэкIыр ягу ирихьауэ къыщIэкIынти, си егъэджакIуэм епсалъэри, си щIэныгъэр Москва щыхэзгъэхъуэну Iэмал зэрыщыIэр къызжаIащ. Ар си хъуэпсапIэт сэ а зэманым икIи си адэ-анэм къыздаIыгъри, Ленкомым епхауэ IэщIагъэлIхэм я щIэныгъэр щыхагъахъуэ академиеу Москва дэтым сыкIуащ. Мыбдежми си кIэн къикIауэ схужыIэнущ театрымрэ киномрэ я режиссер цIэрыIуэ, СССР-м и цIыхубэ артист Захаров Марк и еджакIуэ сызэрыхъуамкIэ. Ди институтым IэщIагъэм и щэху псоми сыщыхурагъэджамэ, Захаровым а лэжьыгъэр зыхуэдэр къысхузэIуихащ. Сэ абы сыхигъэлэжьыхьт езым игъэув спектаклхэм, махуэм тщIа лэжьыгъэр езым и пэшым щызэпкърытхыжти, хъуамрэ мыхъуамрэ зэхэдгъэкIт. Сэ сызыкIэлъыплъа спектаклхэм щыджэгут Урысейм и актер цIэрыIуэхэу Караченцев Николай, Абдулов Александр, Чуриковэ Иннэ, Певцов Дмитрий, Збруев Александр сымэ. Ахэр сценэм зэрыщигъэлажьэм дыкIэлъигъэплът Захаровым, ди еплъыкIэм къыщIэупщIэт, езым и бгъэдыхьэкIэр тхузэпкърихт, лэжьыгъэм хэлъ щэху псори дигъэлъагъуфт. Дуней псом къыщацIыху режиссерым деж щызгъэкIуа илъэситIыр зы институт псо ирикъуу жыпIэ хъунущ. Илъэс 22-рэ сыхъуу арат абы щыгъуэм, ауэ и зы псалъи, и зы гупсыси зэрыблэзмыгъэкIыным иужь ситу сыкIэлъыплът. Иджыри къыздэсым нэхъыбэжу къызэрытIэпIыкIыурэ макIуэ абы деж щыслъэгъуахэмрэ щызэхэсхахэмрэ, сыщылажьэкIэ абы и псалъэ гуэр, и еплъыкIэ гуэр къызэкъуэсхыжурэ йокIуэкI. Къапщтэмэ, Теувэжымрэ Кулиевымрэ, ещанэу — Захаровым я деж къыщысщIа лэжьыгъэм и пIалъэр зэхэслъхьэжу купкъ схуэхъуауэ жыпIэ хъунущ. Режиссер IэщIагъэм сыпэрыхьэн ипэ къихуэу «Мосфильм»-м илъэсиблкIэ сыщылэжьащ, «Херувим», «Бедная Настя», «Гибель Империи» фильмхэми актеру сыщыджэгури, сэ сызыдэлэжьэнухэм я IэщIагъэм и щэхухэри зэзгъэщIащ.

— Уи IэщIагъэм апхуэдизкIэ удехьэхри, режиссеруи, актеруи Москва ущылэжьэфынут, уи зэфIэкIхэм зебгъэужьынымкIи Iэмал нэхъыбэ ущиIэнут абы. Сыт е хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым укъэзышэжар?

— Си адыгэпсэм сыкъишэжащ. Москва нэхъыбэ щызэбгъэхъулIэфынкIэ хъунт, ауэ уи бзи, уи лъэпкъи, уи хэкуи зыщыбгъэгъупщэу, урыс Iуэхум утелэжьэн хуейуэ арат. Си щIэныгъэм, IэщIагъэм хэзгъэхъуэн мурадкIэ, а илъэс бжыгъэр зыхуэзгъэшэчащ. Хамэ щIыпIэ ущыщыIэхэм деж лъэпкъ зыхэщIыкIыр нэхъ гуащIэу къыппкъырохьэ. Уи адэжь лъахэм ущыпэIэщIэкIэ, гурэ псэкIэ нэхъ упыщIа мэхъу, бэджыхъым хуэдэу узыщIеIулIэ а гупсысэм. Зи ужь сит Iуэхур си хэку щысщIэну сыхуейт, си зэфIэкIыр адыгэм къыхуэзгъэсэбэпыну нэхъ къасщтэт, си анэдэлъхубзэр къыщыIу утыкут сэ сыщылэжьэну си хъуэпсапIэр. Абы ипкъ иткIэ, Къэбэрдей- Балъкъэрым сыкъэкIуэжри, Къэбэрдей драмэ театрым сыкIуащ. Сыкъащтэну режиссер увыпIэ яIэтэкъым, ауэ садэлэжьэну срагъэблэгъащ. Театрым и художественнэ унафэщI Фырэ Руслан и хуитыныгъэкIэ, «БлэкIам къэгъазэ иIэкъым», «Мыщэ и къуэ Батыр» спектаклхэр згъэуващ нэхъ пасэу. ИтIанэ Адыгэ Республикэм щэнхабзэмкIэ и министр Къул Мухьэмэдрэ Цей Ибрэхьим и цIэр зэрихьэу щыIэ Лъэпкъ театрым и художественнэ унафэщI Щхьэлахъуэ Светланэ срагъэблагъэри, Мейкъуапэ спектаклитI щызгъэуващ.

— Абы щыбгъэува «ЛъыщIэж» спектаклым испанхэмрэ адыгэхэмрэ зэрыщызэпыпщIар, абыхэм я хьэл-щэн, къафэ зэхэтхэр адыгэ актерхэм зэрагъэзэщIар, испан-адыгэ макъамэхэр утыку къызэрыщыIуар… Мыр цIыхубэм щIэщыгъуэ, телъыджэ ящыхъуа лэжьыгъэт, Андзор, тепсэлъыхьыжахэм я бжыгъэмрэ жаIахэмрэ тепщIыхьмэ. Уеблэмэ, уи творчествэм зэкIэ япэ увыпIэр щиубыду хуэбгъэфащэ хъунущ.

— Сыщеджэм щыгъуэ сигу илът а пьесэр, згъэувыну сехъуапсэт. А испан хьэлыр зыгуэркIэ тпэгъунэгъуу къысщыхъут. ИтIанэ иужь сыщихьам зэбгъэдэпхынкIэ Iэмал имыIэу зэкIуалIэт испанхэмрэ адыгэхэмрэ я хьэл-щэныр, дуней тетыкIэр, хабзэм щыщ Iыхьэхэр, цIыхухъумрэ цIыхубзымрэ я зэхуаку дэлъ пщIэр, анэр зэрыхаIэтыкIыр, испан унагъуэм илъ хабзэмрэ адыгэ унагъуэм щызекIуэмрэ зэрызэщхьыр умыгъэщIагъуэу къанэкъым. Сэ мыбы нэхъыщхьэу къыщызгъэлъагъуэр лъагъуныгъэкъым икIи зэныкъуэкъукъым, атIэ зи щхьэгъусэри, зи къуэ нэхъыжьри яукIа бзылъхугъэр къыхуэна къуэ закъуэм тегужьеикIауэ абы зэрыщхьэщытыр, анэм и образымрэ анэ гурыщIэм и гуащIагъымрэщ. Анэр ныбжькIи, лъэпкъкIи, динкIи зэхагъэжкъым, анэр — анэщ. Абы и ролыр дахэу игъэзэщIащ Хьэлащтэ Саниет.

Къафэр лъэпкъым и хабзэмрэ и хьэлымрэ къызытещ пкъыгъуэщ. Испан къафэм уеплъмэ, я лъым и пщтырагъыр, я зыгъэхъеикIэм и пхъэшагъыр, къызэдэфэ цIыхухъумрэ цIыхубзымрэ я зэбгъэдэтыкIэр – адыгэ къафэр уи нэгу къыпфIыщIохьэ ухуейми, ухуэмейми. Мыбдежым зэхэпх испан макъамэми адыгэмэ щоу. А псори щыхуэсIуатэм пшынауэ цIэрыIуэ Титов Тимур (Черкесск щыщщ) сызэрыхуейуэ макъамэхэр схуитхащ. Актерхэри зэчиифIэ защIэти, спектаклыр къыдэхъулIащ. Ар Черкесски, Налшыки, Краснодари щыдгъэлъэгъуащ. «Наш Кавказский меловой круг» щIыналъэ театр фестивалым (Мейкъуапэ) спектакль нэхъыфIу къыщалъытауэ щытащ, «Кубань театральная» щIыналъэ фестивалым (Краснодар) етIуанэ увыпIэр къыщихьри, «Анэм и роль нэхъыфI» унэтIыныгъэмкIэ Хьэлащтэ Саниет ягъэлъэпIащ, «Театр. Чехов. Ялта» театр гъуазджэм и дунейпсо фестивалым (Ялтэ) «Лъэпкъ сценэм нэхъыфIу щагъэува классикэ драматургие» унэтIыныгъэр къыщыхуагъэфэщащ.

Ялтэ и дунейпсо утыкум адыгэбзэкIэ щыдгъэлъэгъуащ спектаклыр. КъэпщытакIуэхэм яхэта, УФ-м и цIыхубэ артистхэу Райхельгауз Иосиф, Якубович Леонид, критик, искусствоведением и кандидат Тимашевэ Маринэ сымэ къыхагъэщауэ щытащ хуабжьу ягу зэрырихьар.

ЦIыхухэм ягу дыхьа комедие хъуащ тхакIуэ, журналист Хъурмэ Хъусен и пьесэмкIэ Адыгейм щызгъэува «Гуащэмыдэ и нысэ хэдэкIэри». Мыр гушыIэ жанырщ, макъамэкIэ гъэнщIащ. Абыи макъамэ Iэмэпсымэ псоми хуэIэрыхуэ, макъамэтх цIэрыIуэ Лосэн Тимур езгъэблагъэри, макъамэ гуакIуэхэр итхащ. Иджырей цIыху куэдым я зэхэтыкIэр, пцIыр Iэрыхуэу зэрагъэбагъуэр, гуащэхэмрэ нысэхэмрэ зэрызэхущытыр — аращ мы спектаклыр зытеухуар.

— Андзор, уи лэжьыгъэу сэ япэу слъэгъуар Акъ Мухьэрбэч и цIэр зезыхьэ шэрджэс драмэ театрым щыбгъэува «Гу псысэ» спектаклыращ. Ар Налшык къыщашам тIуащIэу щыгуфIыкIат театр- еплъхэр- IутIыжым и бзэ шэрыуэмкIэ тха пьесэ купщIафIэр зэралъэгъуамрэ Шэрджэс театрым и актерхэр къазэрыхуеблэгъамрэ…

— Ар зи фIыщIэр Акъ Мухьэрбэч и цIэр зезыхьэ шэрджэс драмэ театрым и унафэщI Акъ Динэщ. Абы сригъэблагъэри, сызыхуей гуэр я деж щызгъэувыну хуит сыкъищIащ. Абы щыгъуэм гушыIэ мышу мыхъуу, шэрджэс театрыр драмэм зэрыпэлъэщынур, зыхуей хуэза пьесэ цIыхухэм я пащхьэ къызэрырихьэфынур я фIэщ сщIыну сыхуейти, IутIыж Борис и IэдакъэщIэкIхэм сыхэдауэ щытащ.

Театрым актер куэд щылажьэтэкъым, Динэ ягъэувагъащIэти, ди къару зэхэтлъхьэри дызэдэлэжьащ. Актеру мылажьэу, ауэ ГъуазджэхэмкIэ Кавказ Ищхъэрэ къэрал институтым абы щыхуеджауэ щIалитI – Унэгъэс Замрэтрэ Мамыжь Азрэтрэ – унафэщIым и хуитыныгъэкIэ къезгъэблэгъэжри, ахэри щыджэгуащ а спектаклым.

— Хэгъуэгу зэпэщхьэхуэхэм ис адыгэхэр нэхъ зэпыщIа, бзэр нэхъ хъума хъун щхьэкIэ, илъэс 20-м щIигъуауэ «Адыгэ псалъэ», «Адыгэ макъ», «Чэркес Хэку» газетхэм илъэсым къриубыдэу зыбжанэрэ номер зэгуэтхэр къыдагъэкI, театрхэри зэрызэдэлажьэм дыщыгъуазэщ. Уэри уи гуащIэ Iыхьэ хыболъхьэ Адыгэ, Къэбэрдей-Балъкъэр, Къэрэшей-Черкес республикэхэм я театр гъуазджэм. Сыт хуэдэ мыхьэнэ ептрэ адыгэ зэрыс хэгъуэгуищым я зэхуаку мы зэманым щыбухуа щэнхабзэ лъэмыжым?

— Япэрауэ, республикэхэр щхьэхуэ-щхьэхуэу зэхэзгъэкIыркъым сэ. Си дежкIэ ар зы адыгэ лъахэщ, псоми ди зэхуэдэ адэжь щIыналъэщ, абы хызобжэ шапсыгъхэр зэрыс щIыпIэри. Джылахъстэней щыIэ си адэ и пщIантIэжь сыдыхьэжа хуэдэщ сэ Адыгейм сыщихьэкIэ, апхуэдизкIэ си гур щохуабэри. Дэнэ сыщылажьэми, си унэжь сисыж хуэдэущ къызэрысщыхъур. ЕтIуанэрауэ, щэнхабзэ закъуэкIэ мыхъуу, гурэ псэкIэ зэпыщIауэ щытыну, благъагъэкIэ зэрыубыдыну, нэхъ гъунэгъу зэхуэхъунусыхуейт ди цIыхухэр. Дэ дгуэшыни, дыщIызэныкъуэкъуни диIэкъым, дызэгурыIуэу, ди фIыр дгъэбагъуэу дыпсэун хуейуэ аращ. Мис а фIыр, лъэпкъым бгъэдэлъ хъугъуэфIыгъуэхэр щызэхуэхьэсауэ диIэщ театрыр. ХабзэкIэ, бзэкIэ, щэнхабзэкIэ ди фIыр дымыгъэлъагъуэмэ, сыт къыдэкIуэтей щIэблэр зыщIэтпIыкIынур, сыткIэ ди гъунэгъухэм дыкъызэрацIыхунур? А псори театрхэр зэдэлажьэурэ ямыхъумэмэ, зрамыгъэужьмэ, цIыхухэр драгъэхьэхрэ къызэщIамыгъэуIуэфмэ, дэ тщIэм зыри и мыхьэнэкъым. Абы и лъэныкъуэкIэ театрыр къаруушхуэщ, къалэнышхуи егъэзащIэ.

— Лъэпкъ театрым и мыхьэнэр зэрыиныр гурыIуэгъуэщ. Нэхъыщхьэр абы цIыхум иритыфырщ, Адыгэ театрыр лъэпкъым къызэрыхуэсэбэпырщ.

— Театрыр лъэпкъым и напэщ, лъэпкъ хъугъуэфIыгъуэм и хъумапIэщ. Адыгэ гупсысэкIэ, адыгэ Iуэху бгъэдыхьэкIэ, адыгэбзэ – мис ахэращ Адыгэ театрым лъабжьэ хуэхъур. ЦIыхум театрым зыщигъэпсэху къудей мыхъуу, Iэмал имыIэу дерс гуэр щилъагъун, щызэхилъхьэн хуейщ. ГъащIэ гугъум къыхэпшу театрым къепшэлIа цIыхум спектакль купщIэншэ е езым псэхупIэ къезымыт гугъусыгъу гуэр къызыхэщ и пащхьэ къипхьэ хъунукъым. Сыт хуэдэ жанрым ит спектаклми цIыхум фIы, щхьэпэ гуэр къыхихын хуейщ, е IэщIэщIа мыхъумыщIагъэмкIэ игъэгупсысэжу, ар зэригъэзэкIуэжыным и гупсысэр хуиунэтIын хуейщ. Абы и лъэныкъуэкIэ театрыр IэмалыфIщ. АбыкIэ къыдэкIуэтей щIэблэри пхуэгъэсэнущ, курыт ныбжьым итхэри гъащIэм хуэбущиифынущ, зи ныбжь хэкIуэтахэми ягу жьы дебгъэхуфынущ.

— Уи IэщIагъэмкIэ къэдгъэзэжынщи, Андзор, абы и щэху гуэрхэмкIэ сыноупщIынут. ТхакIуэм и IэдакъэщIэкI тхылъым итым «псэ къыIуегъакIэ» режиссерым. Бгъэувыну узыхуей пьесэр къызэрыхэпхыр, ар утыкум псыхьа зэрыщыхъур сфIэгъэщIэгъуэнщ.

— «Узэджэ пьесэр умылъагъумэ, бгъэувыну иужь уимыхьэми хъунущ», — жиIащ Захаров Марк. ЦIыхубэм я пащхьэ къипхьэн пьесэ къыхэпхыфын папщIэ, псом япэрауэ, тхылъым унэмыс щIыкIэ, хужьымрэ фIыцIэмрэ гъащIэм щызэхэбгъэкIыфу щытыпхъэщ. КъинэмыщIауэ, режиссерыр тхылъ щеджэкIэ, и щIыIу телъ гупсысэракъым и щхьэм щызэпкърихыр. АтIэ абы и щIагъыбзэр къилъагъуфу, купщIэр къиубыдыфрэ, гупсысэ нэхъыщхьэр ешэжьа зэрыхъур иубзыхуфу щытын хуейщ. Сэ, псалъэм папщIэ, тхакIуэм жиIэну зыхуеяр къызгурыIуа нэужь, ар цIыхум я пащхьэ зэрислъхьэнур гупсысэ нэхъыщхьэр зэресшэжьэну щIыкIэр зэзгъэзахуэурэ соджэ. Зы тхыгъэм режиссерипщI ебгъаджэми, езыхэр зэрыхуейуэщ зэралъагъунури, зэрагъэувынури. Псалъэм къыдэкIуэу жыпIэмэ, Шекспир и «Ромео и Джульетта» пьесэр дапщэрэ ягъэува, абы щыгъуэми зыкIи зэмыщхьу.

Гупсысэр псом нэхърэ нэхъыщхьэщ, къыкIэлъыкIуэу ролхэр зей актерхэр а уздеджэм къыболъагъу, ахэр пэжу бгуэшынми мыхьэнэшхуэ иIэщ. Спектаклыр хъуауэ сценэм къипхьэнымкIэ къалэн ягъэзащIэ щIэтыну макъамэми, уэздыгъэр зэрыджэгуми, утыкур зэрыгъэщIэрэщIами, нэгъуэщI куэдми. Мис а псори зэуэ уи щхьэм щызэбгъэзэхуэфрэ, лэжьыгъэми щызэппхыфмэ, уи мурадар къохъулIэнущ. Жэуаплыныгъэ нэхъыбэр зи пщэ къыдэхуэр, дауи, режиссерырщ. Абы сурэтыщIри, композиторри, хореографри, макъамэр, уэздыгъэр зи нэIэ щIэт IэщIагъэлIхэри, актерхэри зэри- шалIэу и еплъыкIэр ягуригъаIуэу зэдигъэлэжьэн хуейщ. Зыгуэр мыхъуарэ, зыгуэр и къалэным пэмылъэщарэ, къуаншэр режиссерым и закъуэщ. Абы щыуагъэр зым дежкIи иригъэкIуэтэкI хъунукъым, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, псомкIи жэуап зыхьыр езыращи, абы къызэрызэригъэпэщыфырщ фIагъыр зэлъытауэ щытынур.

— Актерым ролым зыщыхуигъэхьэзыркIэ, езыр зыхэпсэукI дунейр пIалъэкIэ щогъупщэж, икIи фащэр зэрызыщихыжу а образым къикIыжыфыркъым, арыншамэ къехъулIэнутэкъым и ролыр. Режиссерри апхуэдэ «дуней щхьэхуэм» хэпсэукIрэ спектакль щигъэувкIэ?

— А бгъэувыр уи фIэщ мыхъужмэ, ар уи гъащIэм хэухуэнауэ щымытмэ, ар актерым и фIэщ пхуэщIынукъым, актерым ар театреплъхэм я деж нихьэсыфынукъым. Сэ зыгуэрым сыщелэжьым деж премьерэм нэсыху абыкIэ сопсэу, аращ гъащIэ схуэхъур. Ар си анэми, си унэм щIэсхэми ящIэри, си гугъу къащIынукъым. Сыщыжеи, сыщылажьи, цIыхум сащыхэти сиIыгъщ сэ абы. ГупсысэкIэ къэбгъэщIа еплъыкIэр актерхэм я пащхьэ иболъхьэ, езыхэми зы хьэлэмэтагъ гуэр халъхьэжри, апхуэдэурэ зэфIоувэ спектаклыр. ГъэщIэгъуэнщ а лэжьыгъэр. Актерри режиссерым хуэдабзэщ. Зэ жепIар, ебгъэлъэгъуар зэригъэзахуэ зэпытщи, махуэ къэс щIэ гуэр къыпхуехь абы. Узэделэжьурэ псыхьа мэхъу а уи нэгу щIэтыр. Премьерэм ипэ къихуэ тхьэмахуитIращ нэхъ хьэлъэр. Абы щыгъуэм мис а жыхуэпIэ «дуней щхьэхуэм» узыщIеубыдапэ. Сызэрыпсэури, сызэрыбауэри зиужь сит лэжьыгъэращ. ЩIагъуэкъым премьерэ нэужьым узэрыт щытыкIэри, апхуэдизу гукIэ, псэкIэ узыщIишэу узыIыгъар бутIыпщыжын хуей мэхъури. Ауэ гъащIэм сыт щыгъуи къыпищэкъэ? Апхуэдэ дыдэу узыхуэпIащIэ гуэрым аргуэру иужь уохьэ. Творческэ цIыхум игъэв гурыщIэщ а зи гугъу сщIыхэр.

— Андзор, иджыри къэс театр режиссеру утцIыхуами, иджы кинорежиссеру утыку укъихьэну зыбогъэхьэзыр. Киностудие Налшык къызэры- щызэIупхам дыщыгъуазэщ, абы къыщIигъэкIа лэжьыгъи тлъэгъуащ — уэрэдхэмкIэ тепха клипхэр. Иджы кином иужь уитщ, укъыддэгуэшэн уи лэжьыгъэр здынэсамкIэ?

 

— ИлъэситI хъуауэ мэлажьэ Налшык къыщызэIусха «Redreamedia» киностудиер. А пIалъэм къриубыдэу операторхэр къетшэлIащ, зэрытхузэфIэкIкIэ техникэр зэдгъэпэщащ, гупыфI дызэрыгъэхъуауэ дызэдолажьэ иджыпсту. Сэ куэд щIауэ сехъуапсэрт кино тесхыну, сехъуапсэрт ди лъэпкъым и шыфэлIыфэ, и щыIэкIэ-псэукIэ, ди щIыналъэм и дахагъыр, беягъыр утыку ин щызгъэлъэгъуэну. Сыт абы сыкъыхуезыджар? Москва сыщыщыIэм щыгъуэ, актеру сезыгъэблагъэхэм къысхуагъэфащэр Кавказым къикIа щIэпхъаджащIэ, лIыукI ролхэрат. Зэи арэзы сытехъуакъым апхуэдэ роль. Армырами, сыарэзытэкъым урысей кинохэм кавказ лъэпкъхэм къахэкIахэр бзаджащIэу, еIуящIэу къызэрыщагъэлъагъуэм. Кино зыбжанэ я цIэ къисIуэфынущ, зы урыс лIыхъужь хэтрэ, Кавказым щыщ къуейщIей гуэрхэр абы пэщIэту, ахэр къаукIыу. Ауэ щыхъукIи, сценаристри, режиссерри, лIыхъужьри Кавказым зэи щымыIауэ, щыпсэухэри ямыцIыхуу. Сэ мис а щытыкIэр нэгъуэщI лъэныкъуэкIэ къэзгъэлъэгъуэну сыхуейщ. Си фильмым хэтынукъым лъэпкъ зэхэгъэж. Абы лъабжьэ хуэхъуар гъащIэм къыщыхъуа, сэ сызрихьэлIа Iуэхугъуэщ. Нэхъ зытегъэщIар адыгэм и зэхэтыкIэр, нобэрей гъащIэм зэрыхэзагъэр, къэрал унафэм щIэту зэрыпсэур, езым и лъэпкъ хабзэ зэриIэжыр аращ. «Сыту фIы уадыгэну», — жызоIэ сэ куэдрэ. А фIагъыр ди дуней тетыкIэкIэ, ди лэжьыгъэкIэ дгъэлъэгъуэфмэ, ди насыпщ.

Къэбэрдей-Балъкъэрым, Къэрэшей-Черкесым, Адыгейм, Москва щыщ актерхэращ абы хэтыр. Актер IэщIагъэм хуемыджарэ, иримылажьэрэ зыри хэзгъэхьакъым, уеблэмэ, сабийхэри актер студием кIуэхэм ящыщущ къызэрыхэсхар. Абы папщIэ республикищми кастинг щезгъэкIуэкIри, ролхэр нэхъ зыхуэфащэхэр дубзыхуауэ аращ. Фильмыр щытетхыр ди адыгэ лъахэмрэ Москварэщ.

— Кавказымрэ киномрэ. Сыт хуэдизкIэ зэпэгъунэгъу а тIур? Сыт ди деж щытепхыфынур Голливуд, Индием, Москва къащхьэщыкIыу?

— Ди щIыуэпсыр, ди цIыхухэр, ди дуней тетыкIэр, ди хабзэхэр зэрызэтемыхуэм хуэдэщ ди кинохэри зэщхь зэрымыхъунур. Дунейри щыпсэу цIыхухэри, къапщтэмэ, щхъуэкIэплъыкIэщ. А псори зэрызэмыщхьракъэ гъащIэр гъэщIэгъуэн, щIэщыгъуэ зыщIыжыр. Голливудыр кином и утыкушхуэу ябж щхьэкIэ, тепхыни, тезыхыни диIэщ дэри. Абы ипкъ иткIэ, дэтхэнэми и зэфIэкI игъэунэхун хуейуэ къызолъытэ. Нэхъыщхьэр, дигу итлъхьа мурадыр зыхуей хуэзауэ, фильмым фIагъ лъагэ иIэу гъэхьэзырынырщ, итIанэ дуней псор яфIэгъэщIэгъуэну абы еплъынущ. — Узахуэщ, Тхьэм ухущIигъэхьэ, Андзор.

 Епсэлъар НЭЩIЭПЫДЖЭ Замирэщ.

еджэн

 

Шынагъуэншагъэр зэрахъумэм

ШыщхьэIум (августым) и 22-м КъЧР-м и Iэтащхьэ Темрезов Рэшид хэгъуэгум террорым пэщIэт и комиссэмрэ Оперативнэ штабымрэ хэтхэм зэIущIэ ядригъэкIуэкIащ.

ЗэIущIэр къызэIуихкIэрэ, хэгъуэгум и унафэщIыр къытеувыIащ мыхьэнэшхуэ иIэу дызыхуэкIуэ махуэщIхэм: щIэныгъэм и Махуэм, террорым зэдебэнынымкIэ Махуэм, УФ-м щекIуэкIыну хэхыныгъэм, КъЧР-р илъэс 25-рэ зэрырикъур щыдгъэлъэпIэну махуэхэм.

Фигу къэдгъэкIыжынщи, хэхыныгъэхэр фокIадэм (сентябрым) и 10-м екIуэкIынущ.

— Мы гъэм и фокIадэ мазэм ди республикэм щекIуэкIыну апхуэдиз махуэщIым дэ нэхъри жэуаплыгъэ тхэлъыну къытхуегъэув республикэм щыпсэухэми, абы къеблэгъэну хьэщIэхэми, жылагъуэ-политикэ махуэщIхэм хэтынухэм я шынагъуэншагъэр нэгъэсауэ къызэдгъэпэщынымкIэ, — жиIащ республикэм и Iэтащхьэм.

Нэхъыщхьэу Темрезов Рэшид къызытеувыIа упщIэр еджэгъуэ илъэсыщIэм хэгъуэгур зэрыхуэхьэзырыр, егъэджэныгъэ IуэхущIапIэхэр шынагъуэншэу къызэрызэгъэпэщаращ.

Мы упщIэм теухуауэ зэIущIэм къыщыпсэлъащ КъЧР-м егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмрэкIэ и министр Кравченко Иннэ икIи республикэм ит еджапIэу хъуар еджэгъуэ илъэсыщIэм зэрыхуэхьэзырыр жиIащ.

— ЕджапIи 178-рэ, сабий IуэхущIапIи 129-рэ, ику ит щIэныгъэ къыздыщIах IуэхущIапIэ 19, ищхьэ еджапIи 5, дополнительнэ щIэныгъэ здыщызэрагъэгъуэт IуэхущIапIэ 76-рэ, псори проценти 100-кIэ еджэгъуэ илъэсыщIэм хуэхьэзырщ.

Дэтхэнэ IуэхущIапIэми зэгъэзэхуэжыныгъэ, ухуэныгъэ лэжьыгъэхэр щрагъэкIуэкIащ, еджапIэ пщIантIэхэр зэтрагъэпсыхьыжащ, медицинэ, шхапIэ IуэхущIапIэхэр зыхуэныкъуэ IэмэпсымэхэмкIэ къызэрагъэпэщащ, еджапIэхэр зыхуэныкъуэ унэлъащIэ хьэпшыпхэр зыIэрыдгъэхьащ.

Гулъытэ хэха хуэтщIащ мафIэсым, террорым пэщIэт IуэхугъуэхэмкIэ еджапIэхэр къызэрызэгъэпэщам, — къыхигъэщащ министрым.

КъЧР-м и МВД-м и унафэщIым и къуэдзэ Гербеков Аслъэн къэпсалъэкIэрэ къытеувыIащ цIыхухэм я шынагъуэншагъэр къызэгъэпэщынымкIэ Министерствэм къепха къулыкъухэм ялэжь Iуэхухэм.

Хэгъуэгум и Iэтащхьэм КъЧР-м и Правительствэм хэтхэм, къалэхэм, районхэм я администрацэхэм пщэрылъ яхуищIащ лъэпощхьэпо щыIэхэр зэман кIэщIкIэ IуагъэкIуэтыну, еджапIэхэр, сабий IыгъыпIэхэр еджэгъуэ илъэсыщIэм зэнэгъэсауэ хуагъэхьэзырыну, щIэныгъэм и Махуэм сабийхэм, ныбжьыщIэхэм я шынагъуэн- шагъэр ткIийуэ я нэIэ щIагъэтыну.

ИщхьэкIэ зэрыжытIауэ, зэIущIэм щытепсэлъыхьащ фокIадэм и 10-м Урысейм щекIуэкIыну хэхыныгъэхэмрэ Къэрэшей-Черкес Республикэм и махуэр гъэлъэпIэнымрэ пыщIа упщIэхэми.

Иужьрей упщIэмкIэ къэпсэлъащ КъЧР-м и ХэхакIуэ комиссэм и унафэщI Абазалиевэ Ларисэ, КъЧР-м и МВД-м и полицэм и унафэщI IэнатIэм пIалъэкIэ пэрыт Эбзеев Руслан, УФ-м и МЧС-м и Управленэ Нэхъыщхьэу КъЧР-м щыIэм и унафэщIым и къуэдзэ Немцов Виталий сымэ.

ЗэIущIэм къыщаIэта упщIэхэмкIэ зэфIэхын хуей Iуэхухэм хуэгъэзауэ унафэ зыбжанэ къахьащ, пщэрылъхэри ящIащ. Хэхыныгъэр щекIуэкIыну щIыпIэхэм пэгъунэгъу уэрамхэм зэран мыхъуIауэ транспортыр щызекIуэным хуэгъэза Iэмалхэр къыхэлъытапхъэуи къалъытащ.

КъЧР-м и Iэтащхьэмрэ и

Правительствэмрэ я пресс-къулыкъу

Япэ дыдэу яухуэнущ

Къэрэшей-Черкесым жыджэру зыхуегъэхьэзыр япэ дыдэу республикэм къыщызэIуахыну технопаркыр ухуэным. Проектым теухуауэ щытащ иджыблагъэ КъЧР-м и Iэтащхьэ Темрезов Рэшид республикэм промышленностымрэ сатумрэкIэ и министр Аргун Муратрэ КъЧР-м мылъку, щIыгу зэхущытыкIэхэмкIэ и министр Поляков Евгенийрэ ядригъэкIуэкIа зэIущIэр. МинистерствитIыр проектым зэдолэжь, инвесторхэм зэпсэлъэныгъэхэр драгъэкIуэкI, зэгурыIуэныгъэхэр дащI. Технопаркыр Нэгъуей районым щаухуэнущ.

Министрхэм республикэм и Iэтащхьэр щагъэгъуэзащ лэжьыгъэр зэрекIуэкIым, проектым телэжьэну управляющэ компанэ къызэрызэрагъэпэщам. Технопаркым хэтынущ промышленнэ компанэ зыбжанэ, хыхьэхэкI цIыкIумрэ ику итымрэ я предприятэхэр. ЩIыгум епха дэфтэрхэр, хабзэхэр псынщIэу зэрагъэзэхуэну, коммунальнэ инфраструктурэр ухуэным икIэщIыпIэкIэ и ужь ихьэну Темрезов Рэшид унафэ ищIащ.

КъЧР-м и Iэтащхьэмрэ и Правительствэмрэ

я пресс-къулыкъу

еджэн

Я махуэщIым къыпэкIуа хъуэхъу гуапэхэр

ШыщхьэIум (августым) и 15-м Къэрэшей-Черкес къэрал лъэпкъ библиотекэм махуэщIитI игъэлъэпIащ: IуэхущIапIэр къызэрызэрагъэпэщрэ илъэс 95-рэ зэрырикъуамрэ абы зи цIэр зэрихьэ, КъЧР-м и цIыхубэ тхакIуэ Байрамуковэ Хьэлимэт къызэралъхурэ илъэси 100 зэрырикъумрэ.

Апхуэдэ юбилей махуэщIхэм я щIыхькIэ, дауэдапщэм щIэту библиотекэм и щIыхьэпIэм къыщызэIуахащ Байрамуковэ Хьэлимэт и фэеплъ сын. КъинэмыщIауэ, мы махуэм Президент библиотекэм и электроннэ ресурсхэм, Лъэпкъ электроннэ библиотекэм и фондым здыщызыпыпщIэфын купсэхэри къызэIуахащ. «УзыфIэмыкIыжыну IуэхуфIщ нобэ дгъэлъапIэ юбилей махуэщIхэр, ахэр Къэрэшей-Черкес Республикэр илъэс 25-рэ зэрырикъум зэрытехуэр.

Си гуапэу фIыщIэ ин хузощI Президент библиотекэм и унафэщI Вершинин Александр, ди ЗэгурыIуэныгъэр гъэзэщIэным жэуаплыгъэ хэлъу зэрыбгъэдыхьам папщIэ. Сывохъуэхъу фи махуэщI лъапIэхэмкIэ! Библиотекэ Iуэхум фызэрыхуэщыпкъэм, Iуэху зэхэщIыкI ин вбгъэдэлъу фи лэжьыгъэр зэрывгъэзащIэм папщIэ Хапчаев Салыхь зи пашэ гупым фIыщIэ ин фхузощI!

Къапщтэмэ, псэемыблэжу фи лэжьыгъэм фызэрыбгъэдэтым и щыхьэтщ тхылъым и пщIэр ноби зэремыкIурэхыр, щIэныгъэ къихыпIэу зэрыщытыр. НасыпкIэ, узыншагъэкIэ, зэIузэпэщыныгъэрэ ехъулIэныгъэрэкIэ сывохъуэхъу библиотекэм и лэжьакIуэхэм», — «Instagram» социальнэ зэпыщIэныгъэм щиIэ напэкIуэцIым деж щитхащ КъЧР-м и Iэтащхьэ Темрезов Рэшид. МахуэщIыр щагъэлъэпIа гуфIэгъуэ пшыхьым къекIуэлIащ КъЧР-м и Правительствэм и тхьэмадэ Уэз Аслъэн, республикэм и ЦIыхубэ ЗэIущIэм (Парламентым) и тхьэмадэ Иванов Александр, КъЧР-м и Iэтащхьэмрэ и Правительствэмрэ я Администрацэм и унафэщIым и къуэдзэ Кроман Валерие, Правительствэм хэтхэр, депутатхэр, жылагъуэ организацэхэм я лIыкIуэхэр, творческэ интеллигенцэр.

Пшыхьым къеблэгъахэм, библиотекэм и лэжьакIуэхэм хъуэхъу псалъэкIэ захуигъэзащ Уэз Аслъэн.

— Гуапэу сывохъуэхъу лъэпкъ библиотекэм нобэ игъэлъапIэ махуэщIхэмкIэ! КъикIуа илъэс 95-рэ гъуэгуанэм библиотекэр мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхугъуэ куэдым пхыкIащ. Республикэм щыпсэухэмкIэ, къэрал лъэпкъ библиотекэр — щэнхабзэ, узэщIыныгъэ, щIэныгъэ, щIалэгъуалэм хэкупсагъэ здыщагъуэт купсэу сыт щыгъуи щытащ, ноби къонэж. Библиотекэм щрагъэкIуэкI жылагъуэ мыхьэнэшхуэ зиIэ лэжьыгъэ купщIафIэ. Апхуэдэщ, щIалэгъуалэм я зауэ-хэкупсагъэ, интернациональнэ гъэсэныгъэм хуэунэтIа зэIущIэхэр, фэеплъ, гукъэкIыж пшыхьхэр, — къыхигъэщащ Уэз Аслъэн.

Пшыхьым къыщыпсэлъащ, къызэхуэсахэми псалъэ гуапэкIи захуигъэзащ Байрамуковхэ я лъэпкъым и нэхъыжь Исмэхьил. ИщхьэкIэ зэрыжытIауэ, мы махуэм къызэIуаха, Президент библиотекэм и электроннэ ресурсхэм, Лъэпкъ электроннэ библиотекэм и фондым здыщызыпыпщIэфын купсэр къэгъэщIынымкIэ ди республикэм игъуэта лъэкIыныгъэр зи фIыщIэр КъЧР-м и Iэтащхьэ Темрезов Рэшидрэ Президент библиотекэм и генеральнэ унафэщI Вершинин Александррэщ, абыхэм я зэгурыIуэныгъэращ. Мы махуэм лъэпкъ библиотекэм къыщызэIуаха купсэр — республикэм деж ещанэ IуэхущIапIэщ. АтIэ, мыпхуэдэ купсэхэр щолажьэ Ищхъэрэ-Кавказ гу-манитар-технологие академием, «Архыз-24» теле- каналым я хэщIапIэхэм деж. Куэд мыщIэу, апхуэдэ купсэ Никулин С. и цIэр зезыхьэ республикэ сабий библиотекэм дежи къыщызэрагъэпэщынущ.

— Си фIэщ мэхъу мы купсэр республикэм и жылагъуэ-щэнхабзэ, хъыбарегъащIэ-егъэджэныгъэ IуэхущIапIэ ин зэрыхъунур. ФIыщIэ ин худощI Урысейм и хэгъуэгухэм купщIафIэу къадэлажьэ, библиотекэ лэжьыгъэр иджырей зэманым тегъэпсыхьауэ щытынымкIэ бгъэдыхьэкIэщIэхэр къызэзыгъэпэщ Президент библиотекэм, — жиIащ Иванов Александр.

ВидеозэпыщIэныгъэм ипкъ иту зи махуэщIыр зыгъэлъапIэ республикэ лъэпкъ библиотекэм хъуэхъукIэ закъыхуигъэзащ Вершинин Александр, икIи Къэрэшей-Черкесым деж иджыри зы купсэ къызэрагъэпэщыну лъэкIыныгъэ зэрагъуэтар гуапэ зэрыщыхъуар къыхигъэщащ. Фыщыдгъэгъуэзэнщи, Президент библиотекэр — Урысей Федерацэм и Лъэпкъ библиотекэ щэджащэхэм, электронно-цифровой Iэмалым тету тхыдэ мыхьэнэшхуэ зиIэ дэфтэрхэр зыхъумэхэм, зэхуэзыхьэсхэм ящыщщ. АтIэ, Урысей къэралыгъуэм и тхыдэм епха, электроннэ Iэмалым тету дэфтэр 450 000-рэ мы IуэхущIапIэм щахъумэ.

Языныкъуэ дэфтэрхэр хуиту щыбгъуэтыфынущ Президент библиотекэм и порталым деж. Библиотекэм ихъумэ тхыдэ дэфтэру хъуар электроннэ еджапIэ пэшхэм уихьэкIэрэ щыбгъуэтынущ. Апхуэдэщ Байрамуковэ Хьэлимэт и цIэр зезыхьэ къэрал лъэпкъ библиотекэм къыщызэIуаха купсэм игъэзэщIэну къалэнри.

ЩОХЪУЖЬ Люсанэ

еджэн

Илъэси 10 гъуэгуанэ

Къэрэшей-Черкесым хыхьэ Нэгъуей районыр къызэрагъэщIрэ илъэси 10 зэрырикъуар иджыблагъэ ягъэлъэпIащ. Абы хэтащ республикэм и Iэтащхьэ Темрезов Рэшид, МВД-м и унафэщI Трифонов Игорь, ЦIыхубэ ЗэIущIэм (Парламентым) и депутатхэр, Правительствэм хэтхэр, къалэхэмрэ районхэмрэ я Iэтащхьэхэр, динырылажьэхэр, Ставрополь крайм, Астрэхъан областым, Кърымым къикIа хьэщIэхэр. Районым щыпсэухэм захуигъазэкIэрэ, Темрезов Рэшид махуэщIымкIэ яхъуэхъуащ икIи къыхигъэщащ цIыхухэм я гуащIэдэкI лэжьыгъэфIым къыхэкIыу, абы зэрызиужьыр.

— Нэгъуей районыр къызэрагъэщIрэ илъэси 10 зэрырикъур Къэрэшей-Черкесым и илъэс 25-м техуащ. А илъэсхэм районым нэрылъагъуу зиужьащ. Абы и унафэщIхэр, республикэм и зыгъэзащIэ властым и органхэр, депутатхэр, федеральнэ структурэхэр зэ- гъусэу долэжь икIи тлъэкI къэдгъанэкъым цIыхухэм я щыIэкIэ-псэукIэр едгъэфIэкIуэным ехьэлIауэ. Къапщтэмэ, мы щIыналъэм зэфIэкIыфIхэр иIэщ, здэщыс щIыпIэри тыншщ. Абы къыхэкIыу, технопарк къызды- щызэIутхынур мыбдежращ.

КъинэмыщIауэ, районым щыдухуэ, социальнэ мыхьэнэ зиIэ IуэхущIапIэхэми адэкIэ пытщэнущ. Си фIэщ мэхъу, Нэгъуей районым къэкIуэныфI зэриIэр. Районыр къызэгъэпэщыным, зэфIэгъэувэным хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщIа цIыхухэм фIыщIэ яхузощI! ЦIыхухэм сайхъуэхъуну сыхуейщ мамырыгъэ, гуапагъэ, зэIузэпэщыныгъэ щымыщIэнхэу! Фи махуэщIымкIэ! — жиIащ Темрезов Рэшид.

АдэкIэ къэпсэлъащ Нэгъуей районым и администрацэм и Iэтащхьэ Керейтов Энвер. Ар къытепсэлъыхьащ районым и социально-экономикэ щытыкIэм егъэфIэкIуэным ехьэлIауэ ялэжь Iуэхугъуэхэмрэ абы дяпэкIэ зэрызрагъэужьынумрэ. ИужькIэ республикэм и Iэтащхьэмрэ хьэщIэхэмрэ екIуэлIащ районым и музейм. Абдеж щызэхуэхьэсащ нэгъуей лъэпкъым и тхыдэр, щэнхабзэр къэзыгъэлъэгъуэж экспонат телъыджэхэр, хьэпшып зэхуэмыдэхэр, тхыгъэжьхэр.

Музейм и пэш щхьэхуэ траухуащ Хэку зауэшхуэм хэта, лIыхъужьыгъэ къэзыгъэлъэгъуа зауэлIхэм. Къыхэгъэщыпхъэщ, махуэщIым урыс, адыгэ, къэрэшей, абазэ, нэгъуей лъэпкъ пщIантIэхэр къызэрыщызэрагъэпэщар. Апхуэдэщи, махуэщIым ипкъ иту къагъэщIащ спорт утыкухэр. Абдеж я лIыгъэр щагъэлъэгъуэну дэтхэнэми лъэкIыныгъэ игъуэтащ. Республикэм щыпсэу лъэпкъхэм я зэкъуэшыныгъэмрэ зэкъуэтыныгъэмрэ я нагъыщэу Эркен-Хьэлъкъ курыт еджапIэм и пщIантIэм щагъэува сценэм лъэпкъ уэрэдхэр щыIуащ.

 ЕЗАУЭ Маринэ

еджэн

Зы лъэпкъыу дызэхэтщ

Къэрэшей-Черкес Республикэм къеблэгъащ Урысейм и Президент Путин Владимир и лIыкIуэу Ищхъэрэ Кавказ федеральнэ хэгъуэгум щыIэ Белавенцев Олег. Япэ щIыкIэ ар екIуэлIащ Прикубан районым хыхьэ Кавказскэ жылагъуэм дэт мэжджытымрэ члисэмрэ. Абы и гъусащ Къэрэшей-Черкесым и Iэтащхьэ Темрезов Рэшид, республикэм и ЦIыхубэ ЗэIущIэм (Парламентым) и тхьэмадэ Иванов Александр, Ищхъэрэ Кавказым щыпсэу муслъымэнхэм я координационнэ Купсэм и тхьэмадэ Бердиев хьэжы Исмэхьил, Пятигорскрэ Черкесскрэ я архиепископ Феофилакт сымэ.

Белавенцев Олег мэжджытым и Iимамым КъурIэн, члисэм и настоятелым Библие тхылъхэр яритащ. КъинэмыщIауэ, Кавказскэ жылагъуэм щыпсэу цIыхухэм яхъуэхъуащ я Хэкумрэ республикэм щыIэ, лъэпкъхэм я зэхущытыкIэ дахэмрэ дяпэкIи яхъумэну. КъыкIэлъыкIуэу, ахэр щыIащ Черкесск къалэм дэт «хытIыгу ЩхъуантIэ» зыгъэпсэхупIэм. Абдеж хьэщIэхэм зрагъэлъэгъуащ ЩIыхьым и Аллеер, паркым щрагъэкIуэкIа зэгъэзэхуэжыныгъэ лэжьыгъэхэр.

ИужькIэ абыхэм зауэлIхэм я фэеплъ сыным удз гъэгъахэр щагъэтIылъащ. Белавенцев Олег жиIащ зыгъэпсэхупIэ паркыр игу зэрырихьар, абдеж къалэдэсхэмрэ хьэщIэхэмрэ зыщагъэпсэхун папщIэ фIыуэ къызэрызэгъэпэщар. ИужькIэ Белавенцев Олегрэ Темрезов Рэшидрэ яунэтIащ ди щIыналъэм ит, цым зделэжь «Квест А» фабрикэм. Республикэм и Iэтащхьэм жиIащ цым, цыхэкI хьэпшыпхэм елэжьынымкIэ фабрикэр инвест проектым ипкъ иту зэраухуар, абы къэрал дэIэпыкъуныгъэ зэригъуэтар. IуэхущIапIэм и унафэщI Халкечев Марат хьэщIэхэр зэрыщигъэгъуэзамкIэ, фабрикэм къыщIигъэкI продукцэр иужьрей илъэситIым нэхъыбэ хъуащ.

— Илъэсым щагъэу (пряжа) тонн мини 2,5-м нэс къыщIыдогъэкI. Ахэр здыпхырыдгъэкIын, здэтщэн тучанхэм зэгурыIуэныгъэ ядэтщIащи, гугъу демыхьу ди Iуэху догъэкIуэтэф. Апхуэдэу, ди продукцэр ди къэралым и хэгъуэгу зэхуэмыдэхэм ящтэ. Куэд щIакъым Кърымыр къыддэлэжьэну хуейуэ зыкъызэрытхуигъазэрэ. Къыхэзгъэщыну сыхуейщ проектым и фIыгъэкIэ, цIыхухэм лэжьапIэ къазэрыхукъуэкIар. Апхуэдэу, мыбдеж цIыху 400-м нэс щолажьэ, — жиIащ Халкечев Марат. КъинэмыщIауэ, ар къытепсэлъыхьащ цыр здыраIэ цех къызэрагъэпэщын зэрамурадым. Абы ехьэлIа проектыр зэхагъэувагъэххэщ. Белавенцев Олег мы IуэхугъуэмкIэ закъыщIигъэкъуэну зэрыхьэзырыр жиIащ.

Полпредыр щIэупщIащ фабрикэм щылажьэхэм я гуащIэдэкI лэжьыгъэр къызэрызэгъэпэщам. Темрезов Рэшид жиIащ лэжьакIуэхэм гулъытэ нэс зэрыхуащIыр, абыхэм гуащIэдэкI щытыкIэфIхэр къызэрыхузэрагъэпэщар. ИужькIэ Белавенцев Олег, Темрезов Рэшид, Иванов Александр, Бердиев хьэжы Исмэхьил, Феофилакт сымэ Ищхъэрэ-Архъызым щыIэ тхыдэ-щэнхабзэ къулъшы рыфым щыIащ. «Аланский христианский центр на Северном Кавказе» республикэ къэрал IуэхущIапIэу мы комплексым зегъэужьыным ехьэлIауэ Темрезов Рэшид къыхилъхьа унафэр Белавенцев Олег дищтащ.

— Ди лъэпкъхэмкIэ уасэ зимыIэ апхуэдэ щIэинхэр къэгъэщIэрэщIэжын хуейщ. Пэжщ, ахэр ди къэралымкIэ, республикэм щыпсэухэмкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ щIыпIэхэщ. Рэшид Бориспиевич апхуэдэ унафэ къызэрихьар тэрэзщ. Си фIэщ мэхъу, цIыхухэри, къэрал унафэщIхэри, динырылажьэхэри дызэкъуэувэу мы Iуэхугъуэм делэжьмэ, зэрызиужьынур. Ищхъэрэ Кавказым, зэры-Урысейуэ щыпсэу лъэпкъхэр зэкъуэгъэувэным ехьэлIауэ сыт хуэдэ Iэмалри къэдгъэсэбэпын хуейщ. Си гуапэщ Къэрэшей-Черкесым, зэры-Ищхъэрэ Кавказу дин зэхэгъэж зэрыщымыIэр. Ди къэралым и къарур — зы лъэпкъым хуэдэу дызэрызэкъуэтращ. Абы и лъэныкъуэкIэ дэри, Бердиев хьэжы Исмэхьили, Феофилакти зыуэ догупсысэ икIи гъуэгу тэрэз дытету къызолъытэ, — жиIащ Белавенцев Олег.

Темрезов Рэшид Белавенцев Олег фIыщIэ хуищIащ тхыдэ-щэнхабзэ комплексым зегъэужьынымкIэ унафэ къихьар къызэрыдищтам папщIэ

— Нобэ комплексым дыкъызэрыкIуам мыхьэнэшхуэ иIэщ. «Аланский христианский центр на Северном Кавказе» фIэщыгъэцIэр зэттыну IуэхущIапIэм Ищхъэрэ-Архъызым щыIэ члисэм къинэмыщIауэ, Шоанинскэ, Сентинскэ члисэхэри хыхьэнущ. Олег Евгеньевич фIыщIэ хузощI си къыхэлъхьэныгъэр къызэрыздищтам папщIэ. Члисэхэр хъума, зегъэужьа хъун папщIэ тщIэнуми длэжьынуми фIыуэ дыщыгъуазэщ, — жиIащ Темрезов Рэшид.

Абы къыхигъэщащ купсэм и Iэхэлъахэр зэрагъэзэхуэжмэ, ар здэщыIэ Зеленчук районри зэрефIэкIуэнур, цIыхухэм лэжьапIэ зэрагъуэтынур. Республикэм и Iэтащхьэм и унафэр дащтащ Бердиев хьэжы Исмэхьили Феофилакти. Абыхэм жаIащ мы члисэхэр ди зэхуэдэ тхыдэу зэрыщытыр, япэм хуэдэу мыбы цIыхухэр нэхъыбэу къекIуэлIэн папщIэ, ахэр къэгъэщIэрэщIэжын зэрыхуейр.

ИужькIэ Ильинскэ члисэм Белавенцев Олег пщы Владимир и тхьэнапэр тыгъэ яхуищIащ.

ЕЗАУЭ Маринэ

еджэн

Хэхыныгъэм хуэкIуэу

Урысейм и Президентым и лIыкIуэу Ищхъэрэ Кавказ федеральнэ хэгъуэгум щыIэ Белавенцев Олегрэ УФ-м и Купсэ ХэхакIуэ комиссэм и унафэщI Памфиловэ Эллэрэ Псыхуабэ (Пятигорск) къалэм щызэхаша зэIущIэр теухуауэ щытащ мы гъэм фокIадэм (сентябрым) и 10-м екIуэкIыну, зыуэ щыт хэхыныгъэхэм.

Абы хэтащ Къэрэшей-Черкесымрэ Ищхъэрэ Осетие-Аланиемрэ я Iэтащхьэхэу Темрезов Рэшидрэ Битаров Вячеславрэ, Ставрополь крайм и губернатор Владимиров Владимир, хэгъуэгухэм я хэхакIуэ комиссэхэм я унафэщIхэр, Урысейм и Генеральнэ прокуратурэмрэ МВД-мрэ я лIыкIуэхэр, нэгъуэщIхэри.

— ХэхакIуэ комиссэхэмрэ къэрал властымрэ щIыпIэ самоуправленэмрэ я органхэмрэ я зэдэлэжьэныгъэр къызэгъэпэщыным мыхьэнэшхуэ иIэщ. Къыхэзгъэщыну сыхуейщ, хэхыныгъэхэр лъэпощхьэпоуншэу, тэрэзу, зэIухауэ егъэкIуэкIыныр — ар власть унафэщIхэм я лэжьыгъэм и фIагъыр къэзыгъэлъагъуэщ, — жиIащ Белавенцев Олег.

Хэхыныгъэхэм хуэунэтIауэ нобэкIэ ялэжьахэмрэ къалэн къапэщылъхэмрэ теухуауэ къэпсэлъащ УФ-м и Генеральнэ прокурор Сыдорук Иванрэ Урысейм и МВД-м и Управленэ Нэхъыщхьэу СКФО-м щыIэм и унафэщIым и къуэдзэ Горенцев Андрейрэ. Ахэр къытеувыIащ хэхыныгъэхэр къызэгъэпэщыным ехьэлIауэ прокуратурэм, МВД-м я лэжьакIуэхэмрэ властым и зыгъэзащIэ органхэмрэ зэдалэжьыну Iуэхугъуэхэм.

АдэкIэ къэпсэлъащ Дагъыстаным и хэхакIуэ комиссэм и тхьэмадэ Дибиров Мыхьэмэт. Ар къытепсэлъыхьащ республикэм нэгъабэ хэхыныгъэхэр зэрыщекIуэкIам, апщыгъуэм къэхъуа зэгурымыIуэныгъэхэр зэрызэрагъэзэхуэжам.

КъинэмыщIауэ, зэIущIэм къыщыпсэлъащ мы гъэм фокIадэм хэхыныгъэхэр здекIуэкIыну Къэрэшей-Черкесымрэ Ищхъэрэ Осетие-Аланиемрэ я властхэм я органхэм я лIыкIуэхэр.

— Псом нэхърэ нэхъыщхьэщ цIыхухэм хэхыныгъэхэр къазэрыщыхъунур, абыхэм я дзыхь кандидатурэхэм зэрырагъэзыр. Мы гъэм екIуэкIыну хэхыныгъэхэм технологиещIэхэр къыщыдгъэсэбэпын хуейщ. Апхуэдэхэр мащIэкъым, — жиIащ Памфиловэ Эллэ.

Абы къыхигъэща 2017 гъэм бадзэуэгъуэм и 26-м Центризбиркомым  хъыбарегъащIэ-справочнэ Купсэ къызэрызэIуихар, а махуэм къыщыщIэдзауэ хэхакIуэхэр хэхыныгъэхэм зэрыхэтынумкIэ я лъэIу тхылъхэр зэращтэр.

Зыгъэхьэзырар

 ДЗЭМЫХЬ Маринэщ

еджэн

 

Стадион нэхъыщхьэр

Къэрэшей-Черкесым и Iэтащхьэ Темрезов Рэшид республикэм и стадион нэхъыщхьэм щыIащ. Абы зригъэлъэгъуащ «Нарт» стадионым щекIуэкI зэгъэзэхуэжыныгъэ лэжьыгъэхэр здынэсар. Спорт IуэхущIапIэр зэраухуэрэ илъэс 40 мэхъури, абы лъандэрэ ремонт лэжьыгъэ мыбдеж щрагъэкIуэкIакъым.

Темрезов Рэшид и унафэкIэ, республикэм и Правительствэм мы спорт IуэхущIапIэр «Развитие физкультуры и спорта РФ» федеральнэ программэм хигъыхьэн папщIэ лэжьыгъэшхуэ иригъэкIуэкIащ. Программэм ипкъ иту «Нарт» стадионыр зыхуей хуэгъэзэнымкIэ республикэм мылъку къыхуаутIыпщынущ.

Республикэм и стадион нэхъыщхьэм лэжьыгъэшхуэ щрагъэкIуэкIынущ. Апхуэдэу, цIыху мини 10-м нэс зытехуэну тIысыпIэхэм (трибуны) къыщыщIэдзауэ спортсменхэм зыздагъэсэну спортзалым щыщIэкIыжу зэрагъэзэхуэнущ. Футбол джэгупIэр мы зэманым тегъэпсыхьауэ ящIынущ. Абы и хъуреягъыр спортсменхэр здызэдэжэну гъуэгуу ягъэпсынущ. КъинэмыщIауэ, стадион кIуэцIым баскетбол, волейбол утыкухэр къыщызэрагъэпэщынущ.

«Нарт» стадионыр къиплъыхьа нэужь, Темрезов Рэшид мыбдеж щекIуэкI IуэхугъуэхэмкIэ жэуаплыгъэ зыхь, Правительствэм хэтхэм пщэрылъ зэхуэмыдэхэр яхуищIащ.

 

КъЧР-м и Iэтащхьэмрэ и Правительствэмрэ я пресс-къулыкъу

еджэн

Форумым къикIыу

УФ-м и Президентым и лIыкIуэу Ищхъэрэ Кав каз федеральнэ хэгъуэ гум щыIэмрэ кавказ политикэмкIэ Купсэмрэ я дэIэпыкъуныгъэкIэ Романтик жылагъуэм, мы гъэм еплIанэу, «Архыз ХХI» форум щекIуэкIащ. «Коммуникации в сфере НКО: разговор с властью» псалъэмакъращ форумыр зытеухуауэ щытар.

Абы и лэжьыгъэм хэтащ КъЧР-м и Iэтащхьэ Темрезов Рэшид, УФ-м и Президентым и лIыкIуэу СКФО-м щыIэм и къуэдзэ Галактионов Андрей, Ингуш Республикэм и Iэтащхьэ Евкуров Юнус-Бек, лъэпкъ IуэхухэмкIэ федеральнэ агентствэм и унафэщI Баринов Игорь, Къэрал Думэм и депутат Онищенко Геннадий, Шэшэн Республикэм и Правительствэм и тхьэмадэ Эдельгериев Абубакар, Дагъыстан Республикэм и Правительствэм и тхьэмадэм и къуэдзэ Карибов Анатолий, Ставрополь крайм и Правительствэм и тхьэмадэм и къуэдзэ Прудниковэ Ольгэ, Ищхъэрэ Осетие-Алание Республикэм и Iэтащхьэм и Администрацэм и унафэщIым и япэ къуэдзэ Ортабаев Виктор, Ищхъэрэ Кавказым и жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм къабгъэдэкIа лIыкIуэ 200-м щIигъу. ЗэIущIэр къызэIуихкIэрэ, либерально-консервативнэ политикэмкIэ Купсэм и унафэщI Казаков Александр къыхигъэщащ властымрэ жылагъуэмрэ я зэдэлэжьэныгъэм жылагъуэм и зыужьыныгъэмкIэ мыхьэнэшхуэ зэриIэр икIи апхуэдэ зэпыщIэныгъэр, Iэмал имыIэу, щыIэн зэрыхуейр. Ищхъэрэ Кавказым щылажьэ федеральнэ лIыкIуэм, и щхьэкIэ къыбгъэдэкIыу форумым хэтхэм захуигъэзащ Галактионов Андрей.

—Дэри, властри дызыгъэпIейтей упщIэхэр къыщытIэт зэIущIэ хъуащ мыпхуэдэ форумхэр. ЖыIэпхъэщи, жылагъуэм и лIыкIуэхэращ щIыуэпсым ехьэлIа упщIэр къэзыIэтари, жылагъуэм хэзыхьари. Псоми зэрытщIэщи, 2017 гъэр Урысейм щIыуэпсым и Илъэсу щагъэуващ. Фигу къэзгъэкIыжынщи, «Урысейпсо цIыхубэ фронт»-м гъуэгухэм, щIыуэпсым теухуа проектхэр иIэщ, ахэр егъэлажьэ. АтIэ, апхуэдэщ властымрэ жылагъуэмрэ я гуащIэдэкI зэпыщIэныгъэр. Лъэпощхьэпохэр IугъэкIуэтыным, зэгурыIуэныгъэр щыIэным ехьэлIауэ жылагъуэм и лIыкIуэхэм куэдялъытащ. Ди къэралымкIэ зэкъуэтыныгъэм, зэрыубыдыныгъэм мыхьэнэшхуэ иIэщ.

НКО-м хэтхэм социальнэ сетхэр, Интернетыр фIыуэ ягъэIэрыхуэ, жыджэрхэщ, гупсысэ щIэщыгъуэхэр къыхалъхьэ, хьэрычэт зэрахьэ, щIалэгъуалэр къыдашэхыф. Апхуэдэу щыщыткIэ, щIалэгъуалэр хэкупсэ-лъэпкъыпсэу гъэсэнымкIэ, экстремизмэм, терроризмэм щыхъумэнымкIэ я лэжьыгъэм мыхьэнэшхуэ иIэщ. Къыхэзгъэщыну сыхуейщ властым НКО-м и мыхьэнэр лъагэу къызэрилъытэр,— жиIащ Галактионов Андрей. Галактионов Андрей форумым хэтхэр щигъэгъуэзащ Ищхъэрэ Кавказым и Жылагъуэ СоветыщIэ зэрыхахам, властымрэ жылагъуэмрэ я зэдэлэжьэныгъэр нэхъри зэрырагъэфIэкIуар. ИужькIэ къэпсэлъащ Темрезов Рэшид. — Жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм къаIэт упщIэхэм, лъэпощхьэпохэм нэхъ гъунэгъуу зыщыдогъэгъуазэ икIи ахэр зэфIэхынымкIэ мыпхуэдэ утыкухэр сэбэп мэхъу. Абы и щапхъэщ «Решено. Онлайн» проектыр. Проектым и гупсысэ нэхъыщхьэр къыхэзылъхьар жылагъуэм и лIыкIуэхэращ. Проектым ипкъ иту цIыхухэм къаIэта упщIэхэм хоплъэри махуи 8 нэхъ темыкIыу жэуап ират, — жиIащ Темрезов Рэшид. — Форумым и пэ къихуэу хэгъуэгухэр дызэIуощIэ, дызочэнджэщ, утыкум къыщаIэтыну упщIэхэм щыщ куэдым жэуап идот. Абыхэм къадэкIуэу, нэгъуэщI упщIэхэри, дызэлэжьыпхъэ лъэныкъуэхэри къытхуоув. Мызыгъуэгурей форумым дыхэткIэрэ, цIыхухэр нэхъ зыгъэпIейтей Iуэхугъуэхэм, федеральнэ купсэм зызэрыхуэдгъэзапхъэ упщIэхэм, зи лэжьыгъэр нэхъ щIэгъэхуэбжьапхъэ къулыкъухэм, нэгъуэщI лъэныкъуэ куэдми ехьэлIауэ лэжьыгъэр къэтпщытэжащ, — жиIащ Ингуш Республикэм и Iэтащхьэм. ХьэщIэхэм упщIэ куэд иратащ, я гупсысэхэмкIэ зэхъуэжащ. Форумым хэтахэм къыхагъэщащ жылагъуэмрэ властымрэ зэгурыIуэу зэдэлэжьэнымкIэ, зэпыщIэныгъэ яку дэлъынымкIэ НКО-м нобэ къалэнышхуэ зэригъэзащIэр.

КъЧР-м и Iэтащхьэмрэ и Правительствэмрэ я пресс-къулыкъу.

еджэн

 

ТхьэкIушынэ Аслъэн ягъэлъэпIащ

Мы махуэхэм и ныбжьыр илъэс 70 зэрырикъуар игъэлъэпIащ Адыгэ Республикэм и Iэтащхьэу щыта, республикэм и къэрал чэнджэщэгъу, Мейкъуапэ къэрал технологическэ университетым и президент  ТхьэкIушынэ Аслъэн. МахуэщIым ехъулIэу Мейкъуапэ дэт къэрал филармонием гуфIэгъуэ пшыхь  къыщызэрагъэпэщащ. ТхьэкIушынэм ехъуэхъуну пшыхьым къекIуэлIащ Адыгэ Республикэм и Iэтащхьэ къалэнхэр зыгъэзащIэ КумпIыл Мурат, хэгъуэгу зэхуэмыдэхэм я лIыкIуэхэр, еджагъэшхуэхэр, творческэ интеллигенцэр. Къэрэшей-Черкесым къыбгъэдэкIыу ТхьэкIушынэ Аслъэн и щIыхькIэ къызэрагъэпэща махуэщIым хэтащ республикэм и Iэтащхьэ Темрезов Рэшид, ЦIыхубэ ЗэIущIэм (Парламентым) и тхьэмадэ Иванов Александр, КъЧР-м и Правительствэм и тхьэмадэ Уэз Аслъэнрэ абы и къуэдзэ Уэз Муратрэ, Парламентым и депутат Хъупсырокъуэ Алий, Черкесск къалэм и мэр Тамбиев Руслан сымэ. КумпIыл Мурат и къэпсэлъэныгъэм къыхигъэщащ республикэм и егъэджэныгъэм, хабзэкъэгъэщI органым и япэ зэхуэшэсыгъуэм и лэжьыгъэм, къи- нэмыщIауэ, хэгъуэгум и Iэтащхьэу теткIэрэ, абы и социально-экономикэм зегъэужьыным ТхьэкIушынэ Аслъэн хэлъхьэныгъэшхуэ хуищIар. — Республикэм и Iэтащхьэу узэрытета илъэсхэм хэгъуэгум и социально-экономикэм егъэфIэкIуэнымкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхугъуэхэр зэфIэпхащ, лъэпкъ куэд зыщыпсэу ди щIыналъэм мамырыгъэр, политикэ, социальнэ зэпIэзэрытыныгъэр щытепщэу бгъэпсащ. Адыгэ Республикэм къыхуэув къалэн нэхъыщхьэхэр фIагъ хэлъу зэфIэпхын папщIэ, цIыхубэр, хьэрычэтыщIэр, щIэныгъэр зэкъуэбгъэуващ, абыхэмрэ властым и органхэмрэ купщIафIэу зэдэлажьэу бгъэпсащ, — жиIащ КумпIыл Мурат икIи махуэщIыр зейм ехъуэхъуащ узыншагъэ быдэкIэ, сыт хуэдэ Iуэху пэрымыувами, ехъулIэныгъэфIхэр зыIэригъэхьэну. ИужькIэ КумпIыл Мурат къеджащ УФ-м и Президент Путин Владимир ТхьэкIушынэ Аслъэн къыщалъхуа махуэм и щIыхькIэ ехъуэхъуу къыхуригъэхьа телеграммэм. «Жэуаплыгъэ зыпылъ лэжьыгъэм ущыпэрыта илъэсхэм Адыгейм и экономикэмрэ социальнэ Iуэхумрэ зегъэужьыным, республикэм щыпсэу цIыхухэм я щыIэкIэ-псэукIэр егъэфIэкIуэным хэлъхьэныгъэшхуэ хуэпщIащ. Лъэпкъ куэд зыщыпсэу республикэм щызекIуэ мамырыгъэмрэ зэгурыIуэныгъэмрэ хъумэным, нэхъри гъэбыдэным ехьэлIауэ куэд блэжьащ. Уи хэкуэгъухэмрэ уи лэжьэгъухэмрэ пщIэрэ щIыхьрэ къы- пхуащI уи хьэл-щэн дахэм, уи лэжьыгъэм гупсэхуу узэрыпэрытам, узыщалъхуа щIыналъэм фIылъагъуныгъэшхуэ зэрыхууиIэм папщIэ», — итщ Путин Владимир и хъуэхъу тхыгъэм. КъинэмыщIауэ, пшыхьым деж ТхьэкIушынэ Аслъэн псалъэ гуапэ куэд хужаIащ. Къэрэшей-Черкесым щыпсэухэм къабгъэдэкIыу абы ехъуэхъуащ Темрезов Рэшид. — СэркIэ щIыхьышхуэщ сыбдэлэжьэну си насып къызэрихьар. Уэ уи зэфIэкIхэмкIэ, опыт уиIэхэмкIэ, щIэныгъэ ббгъэдэлъымкIэ хэти удэгуэшэну сыт щыгъуи ухьэзырщ. Уи IуэхущIафэ дахэхэмкIэ, узыщалъхуа республикэм хууиIэ щытыкIэмкIэ уи лэжьэгъухэм, уи хэкуэгъухэм я пщIэр къэплъэщащ. Гуапэу си гум къыбгъэдэкIыу сынохъуэхъу уи махуэщIымкIэ узыншагъэ быдэрэ ехъулIэныгъэрэ уиIэну, мамы- рыгъэ, гуапагъэ, зэIузэпэщыныгъэ уэри уи унагъуэри фыщымыщIэну! — жиIащ Темрезов Рэшид. ТхьэкIушынэ Аслъэн къэралым, хэгъуэгум я зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ хуищIар гулъытэншэу къэ- накъым. Абы нагъыщэ, фIыщIэ, илъэс зэхуэмыдэхэм щIыхь зэмылIэужьыгъуэхэр къыхуагъэфэщащ. Апхуэдэу, ар «Хэкум щиIэ фIыщIэм папщIэ» орденым е 3-нэ, е 4-нэ нагъыщэ зиIэхэм я кавалерщ, «Зэныбжьэгъугъэ», «ЩIыхь» орденхэмрэ «Адыгейм и ЩIыхь», «Кубаным и гуащIэдэкIым и ЛIыхъужь» медалхэмрэ зэрехьэ, УФ-м профессионально-техническэ егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и егъэджакIуэщ, УФ-м ищхьэ профессиональнэ егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэщ, Адыгэ Республикэм, Кубаным, Къэрэшей-Черкесым, Шэшэным, Ингушым щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ я IэщIагъэлIщ, Абхъаз Республикэм щIыхь зиIэ и егъэджакIуэщ. Ар 1947 гъэм бадзэуэгъуэм (июлым) и 12-м Адыгэ Республикэм хыхьэ Улап къуажэм къыщыхъуащ. 1971- 1983 илъэсхэм Адыгейм физической культурэмрэ спортымрэкIэ унафэщI къалэнхэм пэрытащ, Мей- къуапэ дэт профессионально-техническэ училищэм и директору щытащ. 1993 гъэм Мейкъуапэ къэрал технологическэ институтыр (иужькIэ университет ящIыжар) къызэригъэпэщри, икIи абы и унафэщIу лэжьащ. 1995 гъэм Москва дэт, Ломоносов и цIэр зезыхьэ университетым и диссертацэ лэжьыгъэр щыпхыригъэкIри, социологическэ щIэныгъэхэмкIэ доктор цIэ лъапIэр къыфIащащ. Мейкъуапэ къалэм и депутату, Адыгэ область Советым, республикэм и Ищхьэ Советым, Къэрал Совет-Хасэм я цIыхубэ депутату мызэ-мытIэу хахащ. 2006 гъэм дыгъэгъазэм (декабрым) и 13-м УФ-м и Президент Путин Владимир и къыхэлъхьэныгъэкIэ Адыгэ Республикэм и Iэтащхьэ къалэнхэр игъэзэщIэну трагъыхьащ. Ар а IэнатIэ мытыншым илъэси 10-кIэ тетащ.

 

ЕЗАУЭ Маринэ

Еджэн